سیمین جهانی

خودآیینی از مهم ترین اصول اخلاق کانت، بر قانون گذاری برای خود و استقلال عامل اخلاقی از هر انگیزه ای جز وظیفه اخلاقی تأکید دارد؛ یعنی هیچ مرجع بیرونی، مانند جامعه، اراده الاهی یا حتی ویژگی های روان شناختی، نباید الزام های اخلاقی را بر ما تحمیل کند. در نگاه نخست، این اصل با الگو قرار دادن یک مرجع اخلاقی تعارض دارد، چنانکه کانت، به صراحت تبعیت از الگوها را زیان بار می داند؛ البته در بخش هایی با شروطی الگوها را می پذیرد. زگزبسکی در کتاب مرجعیت معرفتی، این مسئله را بررسی می کند که آیا فرایند رشد اخلاقی از طریق الگوهای فضیلت مند که ظاهراً تقلیدی است و ایده خودآیینی قابل جمع اند؟ آیا الگوهای اخلاقی می توانند زمینه رشد فضیلت اخلاقی در انسان باشند، بدون آن که به خودآیینی خللی وارد شود؟ در سرمشق گیری، تصمیم نهایی با شخص الگوست یا عقل و وجدان عامل اخلاقی؟ این جستار با بررسی مؤلفه های نظریه الگوگراییِ زگزبسکی - ازجمله اعتماد به خود و دیگران، عاطفه تحسین و روایت ها، تأمل وجدان مدارانه – و برخی مبانی آن مثل ارجاع مستقیم به الگوها و تفاسیر جدید از اخلاق کانتی (به ویژه در آراء کرسگارد)، به این نتیجه می رسد که فرایند سرمشق گیری در الگوگرایی، اگر با تحسین متأملانه و تأمل وجدانی صورت گیرد، نه تنها با خودآیینی تعارض ندارد، بلکه شکلی از تحقق تدریجی آن و گامی در مسیر تقویت عاملیت اخلاقی و خودفرمانروایی است. خودآیینی در تفسیر کرسگارد به معنای تدبیر وجدانی خویشتن است و معیار موفقیت در این تدبیر آن است که باورها، عواطف، اعمال و سایر جنبه های خود بتوانند از آزمون تأمل وجدانی سربلند بیرون آیند.