ریاض ابراهیم حماده الجبوری

مفاهیم سعادت و شقاوت، به عنوان دو قطب متضاد ارزشی، نقش محوری در نظام اخلاقی و معنوی قرآن کریم دارند، اما تحلیل نشانه-معناشناختی این مفاهیم کمتر مورد توجه قرار گرفته است. این پژوهش با هدف بررسی ساختارهای عمیق معنایی و روایی سعادت و شقاوت، از رویکرد نشانه-معناشناختی الگرداس گریماس (مربع معنایی، الگوی کنشی، مسیر مولد معنا) استفاده کرده و آیات منتخب (سوره بقره، آیه ۳۸؛ سوره اعراف، آیه ۲۳؛ سوره زمر، آیه ۸؛ سوره شمس، آیات ۷-۱۰) را تحلیل می کند. روش تحقیق کیفی بوده و داده ها از طریق نمونه گیری هدفمند از آیات قرآنی و با بهره گیری از تفاسیر و نرم افزارهای قرآنی گردآوری شده اند. تحلیل در سه سطح معنایی، روایی و عمیق انجام شد. یافته ها نشان داد که سعادت (هدایت، تقوا، رحمت) و شقاوت (گمراهی، فساد، ناسپاسی) به عنوان ارزش های متضاد، نظام ارزشی قرآن را شکل می دهند. مربع معنایی روابط متضاد و مکمل، الگوی کنشی نقش کنش گران (خدا، انسان، شیطان) و کنش ها (توبه، دعا، نافرمانی) و مسیر مولد معنا انسجام لایه های معنایی را آشکار کرد. این پژوهش، با ترکیب نشانه شناسی غربی و بلاغت اسلامی، دیدگاه نوینی به مطالعات قرآنی ارائه می دهد که در آموزش، تفسیر و گفت وگوی بین فرهنگی کاربرد دارد. محدودیت هایی مانند ساده سازی جنبه های عرفانی نیز مطرح شده و ترکیب با تفاسیر سنتی در تحقیقات آینده پیشنهاد می شود.