سید مصطفی حسینی چمازکتی

شناخت پیامبران یکی از مباحث بنیادین در علم کلام است که در مکاتب مختلف اسلامی به ویژه امامیه و اسماعیلیه، مورد توجّه قرار گرفته است. این پژوهش با رویکردی تطبیقی، معیارهای شناخت پیامبران را در این دو مکتب بررسی می کند. امامیه بر معجزه، نص پیامبر پیشین، عدم مخالفت با عقل و سیره و اخلاق پیامبران تأکید دارد، درحالی که اسماعیلیه، وحی، حکمت، علم، معجزه و عدم تناقض با عقل را معیارهای اساسی شناخت نبوّت می داند. این پژوهش نشان می دهد که هر دو مکتب، ضمن پذیرش ضرورت وجود پیامبران، تأکید ویژه ای بر همخوانی نبوّت با عقل دارند. تفاوت رویکردهای این دو مکتب، برخاسته از مبانی کلامی و تفسیری آن هاست که به شکل گیری دیدگاه های متمایز در شناخت پیامبران انجامیده است. این مطالعه، با بهره گیری از منابع اصیل کلامی، تلاش دارد ضمن شفاف سازی این معیارها، به تقویت گفتمان تطبیقی میان فرق اسلامی و تبیین جایگاه عقل در شناخت نبوّت بپردازد.

نبوّت به عنوان یکی از اصول بنیادین تفکّر اسلامی، در مکاتب مختلف کلامی جایگاه ویژه ای دارد. این پژوهش به تحلیل تطبیقی دیدگاه امامیه و اسماعیلیه درباره ضرورت و فواید نبوّت پرداخته است. امامیه با تأکید بر عقلانیت و معجزه به اثبات رسالت پیامبران و نقش آن ها در هدایت ظاهری و رفع اختلافات اجتماعی می پردازد. در مقابل، اسماعیلیه نبوّت را ابزاری برای آشکارسازی حقایق باطنی و هدایت معنوی انسان ها می داند. این تفاوت ها نشان دهنده رویکردهای متفاوت دو مکتب نسبت به مفهوم وحی، وظایف پیامبران و پیوند میان ظاهر و باطن دین است. با این حال، هر دو مکتب بر اصول مشترکی مانند عصمت و علم پیامبران تأکید دارند. نتایج این پژوهش می تواند به تقویت گفت وگوهای میان مذهبی و درک بهتر از تفاوت ها و اشتراکات میان مکاتب اسلامی کمک کند.