سید محمدعلی هاشمی کرین

فقه اللّغه، دانشی کلیدی برای فهم متن قرآن و حدیث و استنباط از این دو منبع وحیانی است. با این حال، وضعیت آن در مسیر آموزشی و پژوهشی حوزه های علمیه با خلأهای جدّی مواجه است. حجّت الاسلام و المسلمین عشایری منفرد در گفت وگوی ذیل بر پایه تجربه آموزشی و پژوهشی خود، در تلاش برای شناسایی عواملی است که باعث کم توجّهی به این دانش شده است. پرسش محوری مصاحبه این است که چه زمینه هایی موجب ایجاد خلأهای پژوهشی برای دانش فقه اللّغه شده است؟ او در پاسخ، زمینه اصلی را خلأهای موجود در آموزش این دانش می داند. آموزش ناکافی برای فقه اللّغه، تصوّر بی نیازی از دانش لغت بعد از فراگیری دانش صرف، عدم آشنایی با فواید هر یک از معاجم لغوی و وضعیت نامطلوب طلّاب علوم دینی در ارتکازات لغوی، اجزای این خلأ است. چند آفتی که در بُعد پژوهشی متوجّه این دانش می باشد عبارتند از بی توجّهی به علوم اعتباربخش شیعی به دانش لغت، تبدیل شدن لغت به دکور تزیینی پژوهش ها و نیز بی توجّهی به داده های لغوی و غیر لغوی موجود در معاجم لغت در دانش های هدف. راهکار برون رفت از این وضعیت، ترویج آموزش، تقویت دایره واژگانی طلّاب و ترویج پژوهش های لغوی در حوزه علمیه است. به لحاظ رتبی، دو راهکار اوّل مقدّم بر راهکار سوم هستند. از جمله ویژگی های این مصاحبه، توجّه به علوم مقصد برای دانش فقه اللّغه و نیز ارائه مثال های واقعی قرآنی در این زمینه است.

دانش صرف یکی از ارکان بنیادین در فهم دقیق متون دینی و استنباطات علمی است. با این حال، آموزش و پژوهش در این عرصه با کاستی ها و خلأهای جدّی مواجه است. مصاحبه حاضر به آسیب شناسی نظام آموزشی و متون درسی دانش صرف پرداخته و نشان می دهد که منابع متداول، از انسجام و عمق کافی برخوردار نیستند. ضرورت پرداختن به این مساله از آن جا ناشی می شود که ریزه کاری های علم صرف و تبیین دقیق اوزان، تأثیر مستقیمی بر مباحث فقهی، اصولی و تفسیر قرآن و روایات دارد. به گونه ای که تفاوت در تحلیل صرفی یک کلمه می تواند به تغییر در حکم فقهی مستنبط یا فهم کاملاً متفاوت از آیات الهی منتهی شود. پرسش اصلی این گفت وگو آن است که مهم ترین خلأهای پژوهشی و آموزشی دانش صرف در حوزه های علمیه چیست و چگونه می توان با پیوند دادن این قواعد با کارکردهای عینی در متون قرآن و حدیث، جایگاه آن را در پژوهش های اسلامی احیا کرد؟ از ویژگی های برجسته این مصاحبه، رویکرد انتقادی برآمده از نگاهی فراتر از تئوری های محض با بیش از دو دهه تجربه مستمر تدریس و حضور در ساختار های آموزشی است. این گفت وگو ضمن تبیین ضعف های ساختاری نظیر توقّف آموزش صرف در پایه های ابتدایی، راهکارهای عملی روشنی ارائه می دهد.

این مصاحبه نگاهی کلان و آسیب شناسانه به سنّت کهن ادبیات عرب و ضرورت پیوند آن با دانش های زبانی نوین دارد. پرسش اصلی آن است که چه گنجینه های مغفول، نزاع های به حاشیه رانده شده و ظرفیت های بالقوه ای در میراث کهن دانش های زبانی جهان اسلام وجود دارد و این میراث، چگونه می تواند در ارتباط نظام مند با مباحث نوین زبان شناسی به چالش های موجود در حوزه قرآن و حدیث پاسخ گوید. ضرورت پرداختن به این پرسش ها از آن روست که تحلیل های زبانی، مبنای بسیاری از گزاره ها و نظریات اسلامی را تشکیل می دهد و غفلت از این سرمایه، حوزه را دچار بحران معرفتی می کند. به عنوان مثال، فقدان آثار نو و پاسخگوی نیاز روز در حوزه تفسیر را می توان یکی از نتایج این بحران و خلأ علمی به شمار آورد. مصاحبه حاضر با نگاهی آسیب شناسانه به جایگاه دانش های زبانی در نظام معرفتی حوزه، برای حلّ این مشکل، نقشه راه ارائه داده و با روایت ناگفته های تاریخ ادبیات، تصویری روشن از ضرورت توجّه ساختارمند به این میراث کهن ترسیم می کند.