حسین خوردوستان

بی شک سخنان امیرالمؤمنین در باب معارف الهی از استوارترین و عالی ترین گفتارها به شمار می رود. آن حضرت در فرازی از نامه 31 نهج البلاغه خطاب به امام حسن مجتبی، می فرماید: «لَوْ کَانَ لِرَبِّکَ شَرِیکٌ لَأَتَتْکَ رُسُلُهُ وَ لَرَأَیْتَ آثَارَ مُلْکِهِ وَ سُلْطَانِهِ وَ لَعَرَفْتَ أَفْعَالَهُ وَ صِفَاتِهِ». به باور ما، این سخن، در صدد اثبات توحید ربوبی خداوند سبحان است. در واقع، آن حضرت با طرح جمله ای شرطی که مشتمل بر یک شرط و سه تالی است، در صدد است تا با رفع توالی سه گانه، نقیض مقدم؛ یعنی نبود شریک، را نتیجه بگیرد. از آنجا که در قیاس استثنایی همواره می باید ملازمه میان مقدم و تالی اثبات گردد آنگاه اگر از رفع تالی بر رفع مقدم استدلال شده است، بطلان تالی نیز اثبات شود، نوشتار پیش رو عهده دار تبیین ملازمه و اثبات بطلان توالی سه گانه است. روشن است که وجود ملازمه میان مقدم و تالی در قیاس استثنایی و اثبات بطلان تالی آن، برهانی بودن آن را آشکار می سازد. ابن میثم بحرانی اما، فراز مذکور را استدلالی خطابی بر توحید ربوبی دانسته است. در این نوشتار پس از تبین آن دو امر مهمّ، گفتار ابن میثم را شرح داده و به نقد آن پرداخته ایم.