علی‌اکبر دهقانی اشکذری

آمرزش‌خواهی برای گناهکاران، از جمله آیین‌های مهم دینی است که، باوجود ریشه‌های عمیق قرآنی و روایی، حکم فقهی و مبانی نظری آن کمتر مورد کاوش قرار گرفته است. نوشتار پیشِ رو با تمرکز بر امکان‌سنجی عقلی این مسئله، به این پرسش پاسخ می‌گوید که آیا اساساً می‌توان برای گناه دیگری از خداوند طلب آمرزش کرد؟ برای این منظور، ضمن تحلیل مفهومی «استغفار» و «توبه» و تمایز این دو، به بررسی پیوند آمرزش‌خواهی با چیستی ثواب و عقاب پرداخته شده است. بررسی پنج نظریه مطرح در باب ثواب و عقاب نشان می‌دهد که از میان آن‌ها، تنها نظریه «انشای حقایق» با چالش جدی در معقولیت آمرزش‌خواهی برای دیگران روبه‌روست. بر این اساس، در چهار نظریه دیگر، آمرزش‌خواهی برای دیگران امری ممکن و بلکه مطلوب به شمار می‌آید. ابهام در نظریه استثنا شده و احتمال اختصاص آن به دسته‌ای ویژه از گناهان، مانع از جریان قاعده اولی عقلیِ جواز استغفار برای دیگران نمی‌گردد.