امیرحسین حسنعلی تفتی

این مقاله باهدف بررسی «نظریه تعهد» در تبیین حقیقت وضع در علم اصول فقه و تحلیل اشکالات وارد بر آن نگاشته شده است. پژوهش حاضر با روشی تحلیلی - انتقادی و با بهره‌گیری از تقریرات درس خارج اصول حجت‌الاسلام مهدی معتمدی، به واکاوی تقریرهای مختلف این نظریه و مهم‌ترین اشکالات مطرح‌شده می‌پردازد. مسئله اصلی، ارزیابی ادعای این نظریه است که بنا بر آن، حقیقت وضع نه اعتبار، بلکه «تعهد» متکلم در به‌کارگیری لفظ در هنگام اراده تفهیم معنای خاص است. یافته‌ها نشان می‌دهد که اشکالاتی چون عدم توجیه تمامی موارد وضع، قرارگرفتن اراده به‌جای خود معنا به‌عنوان موضوعٌ‌له، دور و نیز عدم تناسب با کاربرد زبان در جوامع ابتدایی یا نزد کودکان، از سوی طرف‌داران نظریه مورد بحث و پاسخ واقع شده‌اند. بااین‌حال، به نظر می‌رسد قوی‌ترین نقد بر این نظریه، ناسازگاری آن با ارتکاز و تجربه وجدانی گویشوران زبان است که تعهد پیشافرض‌شده درونی را در فرایند استعمال الفاظ احراز نمی‌کنند. نتیجه آن که اگرچه بسیاری از اشکالات وارده پاسخ‌پذیر می‌نمایند، چالش اصلی نظریه تعهد، گسست آن از شهود زبانی عموم کاربران زبان است.