مجتبی احمدی بیداخویدی

تحلیل ها نشان می دهد که فضای حاکم بر خلافت عباسی در این دوره، به ویژه در زمان مأمون و معتصم، بستری مناسب برای پذیرش آموزه های شیعی فراهم ساخت. از منظر سیاسی، تضادهای درونی دستگاه حاکم و نیز برگزاری مناظرات علمی که به تثبیت مشروعیت علمی امام انجامید، اهمیت یافت. در بُعد اجتماعی، مهاجرت گسترده شیعیان و شکل گیری مراکز مقاومت فکری، پایه توزیع اندیشه را تقویت کرد. مهم تر از همه، وضعیت اقتصادی حاکمیت، با شکاف طبقاتی شدید میان اشراف عیّاش و در مقابل، گروه ضعیف جامعه، بی اعتمادی عمومی را به اوج رساند. آموزه های عدالتمحور تشیع که بر سادگی و رفع ظلم تأکید داشت، در تقابل آشکار با فساد بیتالمال و سبک زندگی حاکمان قرار گرفت؛ این تضاد اقتصادی‑اخلاقی سبب شد تا آموزه های شیعی برای قشر محروم، به مثابه یک راه حل هویتی‑مذهبی برای رهایی از بی عدالتی، جاذبه ای مضاعف پیدا کند. در نهایت، عوامل محیطی یادشده، موتور محرکه گسترش تشیع در آن دوران شدند. پژوهش حاضر با روش توصیفی‑تحلیلی به بررسی میزان تأثیر عوامل محیطی (سیاسی، اجتماعی و اقتصادی) بر روند گسترش مذهب تشیع در دوره امامت امام جواد (ع) می پردازد.

مقاله حاضر به بررسی نقش محوری امام جواد% در گسترش و تعمیق تشیع در عصر عباسیان می‌پردازد. در روزگاری که جامعه اسلامی با چالش‌های فکری و سیاسی گوناگونی روبه‌رو بود، امام جواد% با بهره‌گیری از ابزارهای علمی و معنوی، نقشی تعیین‌کننده در حفظ و ارتقای جایگاه مذهب شیعه ایفا نمود. این پژوهش که به‌شیوه توصیفی‌تحلیلی سامان یافته، کوشیده است ابعاد گوناگون فعالیت‌های علمی، مناظرات کلامی، تربیت شاگردان برجسته و نیز تدابیر هوشمندانه آن حضرت در مواجهه با حکومت وقت را بررسی کند؛ عواملی که به گسترش کمّی و کیفی تشیع انجامید. از جمله کلیدواژگانِ مورد توجه در این تحقیق می‌توان به سازمان وکالت، مناظرات با علمای درباری (چون یحیی بن اکثم) و تأثیرگذاری امام بر شکل‌گیری هویت فکری شیعه اشاره کرد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که شخصیت کاریزماتیک و علم لدنّی امام جواد%، عاملی بنیادین در ترویج معارف اهل‌بیت( و تثبیت جایگاه تشیع در میان توده مردم و نخبگان فکری آن عصر بوده است.

امـام صـادق(ع) در روایتـی می‌فرماینـد: «مَن لَم یَمشِ فِی حاجَهِ وَلیِّ اللّهِ اُبتُلِیَ بِأَن یَمشِیَ فی حاجَهِ عَدُوِّ اللّهِ». ایـن روایـت بیان کننـده نوعـی ملازمـه اسـت؛ ملازمـه میـان اینکـه اگر فردی به دسـتور ولـی خـدا جامـه عمـل نپوشـاند، بـه ناچـار بـه پیروی خواسـته دشـمن خـدا دچـار می‌شـود. ایـن دسـت تلازمـات همـواره در طاعـت و معصیـت انسـان نقـش اساسـی دارد. حـال بایـد دیـد منـظور از ولـی خـدا و دشـمن خـدا در ایـن روایـت چیسـت؟ همچنیـن آیـا آثـار ایـن تلازم تکوینـی اسـت یـا جعلـی و اعتبـاری؟ بازخوانـی وقایـع تاریخـی گـواه روشـنی بـر صحـت رابطـه تقابلـی‌ای اسـت کـه امـام بیـان نموده‌انـد. تلازم در آیـات و روایـات را می‌تـوان بـه دو دسـته موافـق و مخالـف تقسیـم کـرد. فـراز مذکور از امـام صادق(ع) تلازم مخالـف و عکـس را بیـان مـی‌دارد و نـوع اثـری کـه در روایـت از تلازم بیـان شـده، اثر وضعی‌ اسـت . روش نویسـنده در بررسـی‌ها روش توصیفـی- تحلیلـی اسـت و از منابـع کتابخانـه‌ای بهـره بـرده اسـت.