امید نساج دره

تکرار جرم، یکی از نهادهای مهم در حقوق جزا و از عوامل تشدید مجازات به شمار می رود. در فقه، هرچند فقها به حکم تکرار برخی مصادیق جرائم حدی پرداخته اند، اما این مسئله را به صورت یک قاعده کلی بحث نکرده اند. مراد از تکرار جرم حدی، ارتکاب چندباره یک جرم حدیِ یکسان، با اجرای مجازات (حد) در میان دفعات است. با بررسی اقوال فقها، دیدگاه مشهور در تکرار جرائم حدی، حکم به قتل مرتکب در مرتبه چهارم است. مستند اصلی این قاعده، صحیحه یونس است که مرتکبان کبائر را پس از دو بار اجرای حد، در مرتبه سوم مستحق قتل می داند، اما مشهور فقها به دلیل احتیاط در دماء، قتل را به مرتبه چهارم موکول کرده اند. این قاعده مندی استثنائاتی نیز دارد؛ از جمله در جرم شرب خمر که مشهور فقها قتل را در مرتبه سوم می دانند، و در جرم محاربه که فقها به دلیل وجود حد قتل در مرتبه اول، حکم تکرار را بررسی نکردهاند. در مجموع، فقه امامیه برای تکرار جرائم حدی قاعده ای نسبتاً منسجم دارد، هرچند در جزئیات آن اختلاف نظر وجود دارد.

افکار عمومی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در جهت‌گیری حرکت جوامع انسانی و یکی از مؤلفه‌های مهم در عرصه حکمرانی به شمار می‌آید. در جامعه اسلامی نیز رهبران الهی، ضمن هدایت مردم به سوی حق، همواره به واقعیت افکار عمومی و نقش آن در پیشبرد اهداف دینی توجه داشته‌اند. این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع تاریخی و روایی، به بررسی راهبردهای پیامبر اکرم(ص) در مواجهه با افکار عمومی در دوره حکومت ایشان می‌پردازد. بررسی شواهد تاریخی نشان می‌دهد که پیامبر اکرم(ص) در مدیریت جامعه اسلامی، ضمن پایبندی کامل به اصول وحیانی، از راهبردهایی همچون توجه به زمینه‌های فرهنگی و اجتماعی جامعه، رجوع به افکار عمومی در برخی تصمیمات اجتماعی، بهره‌گیری از مشورت، آماده‌سازی تدریجی افکار عمومی برای پذیرش احکام الهی، پرهیز از اقداماتی که موجب تضعیف جایگاه دین در نگاه عمومی می‌شد و تلاش برای اقناع و همراه‌سازی مردم بهره می‌گرفتند. سیره پیامبر(ص) نشان می‌دهد که هدایت افکار عمومی، نه به معنای تبعیت از آن، بلکه به معنای مدیریت و جهت‌دهی آن در مسیر حق و مصلحت جامعه اسلامی بوده است. این الگو می‌تواند برای حاکمان و مدیران جوامع اسلامی در مواجهه با افکار عمومی راهگشا باشد. نویسنده در ادامه این پژوهش و در تکمیل بحث حاضر، در مقاله‌ای دیگر با تمرکز بر سیره حکومتی امام علی (ع)، راهبردهای آن حضرت در مواجهه با افکار عمومی مورد بررسی قرار داده است تا با تکیه بر تجربه حکومت علوی، ابعاد دیگری از مدیریت و هدایت افکار عمومی در سنت حکمرانی اسلامی تبیین شود.

افکار عمومی از مؤلفه‌های مهم در عرصه حکمرانی و مدیریت اجتماعی به شمار می‌آید و نقش آن در موفقیت یا ناکامی سیاست‌ها و برنامه‌های حاکمیت انکارناپذیر است. در سنت حکمرانی اسلامی نیز رهبران الهی همواره ضمن پایبندی به اصول وحیانی، به واقعیت افکار عمومی و تأثیر آن در هدایت جامعه توجه داشته‌اند. این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع تاریخی و روایی، به بررسی راهبردهای امیرالمؤمنین علی(ع) در مواجهه با افکار عمومی در دوران حکومت آن حضرت می‌پردازد. بررسی شواهد تاریخی نشان می‌دهد که امام علی(ع) در مدیریت جامعه اسلامی، ضمن تأکید بر اجرای عدالت و مقابله با انحرافات، همواره وضعیت افکار عمومی و میزان آمادگی جامعه برای پذیرش اصلاحات را در نظر می‌گرفتند. نمونه‌هایی همچون سکوت بیست‌وپنج ساله پس از رحلت پیامبر$، پذیرش حکومت پس از اقبال عمومی، انتقال مرکز خلافت به کوفه، پذیرش حکمیت در جنگ صفین، عدم اجرای برخی اصلاحات به دلیل عدم پذیرش عمومی و نیز بهره‌گیری گسترده از خطبه‌ها و سخنرانی‌ها برای هدایت افکار عمومی، از جمله شواهد این رویکرد است. سیره حکومتی امیرالمؤمنین(ع) نشان می‌دهد که هدایت افکار عمومی در حکومت اسلامی، نه به معنای تبعیت از آن، بلکه به معنای مدیریت، اقناع و جهت‌دهی آن در مسیر حق و عدالت است. این بررسی در تکمیل پژوهشی است که به راهبردهای پیامبر اکرم$ در مواجهه با افکار عمومی پرداخته و در کنار آن می‌تواند تصویر جامع‌تری از الگوی تعامل رهبران الهی با افکار عمومی در سنت حکمرانی اسلامی ارائه دهد.