مژگان قهرمانی

در ساختار شهرهای تاریخی ایران، شکل گیری محلات همواره با عوامل طبیعی و ضرورت های دفاعی در پیوند بوده است. شهر دزفول، به عنوان نمونه ای ممتاز، در تعامل با رودخانه دز و بهره گیری از توپوگرافی اطراف آن شکل گرفته و این پیوند، ساختاری دفاعی، خودکفا و هویت ساز را به وجود آورده است. محله قلعه، به عنوان هسته اولیه شهر، تجلی گاه این ساختار مکان محور است. در این میان، امروزه در مواجهه با تحولات سریع کالبدی و اجتماعی معاصر، محله های تاریخی همچون محله قلعه با خطر تضعیف پیوندهای معنایی و هویتی روبه رو هستند؛ امری که اهمیت بازشناسی و تحلیل مؤلفه های مکان محوری را، برای حفظ این محلات، دوچندان می کند. این پژوهش با تمرکزبر محله قلعه و با تکیه بر مطالعات میدانی، مصاحبه با ساکنان و منابع کتابخانه ای، به بررسی تأثیر رودخانه دز بر شاخص های مکان محوری در این محله می پردازد. نتایج پژوهش نشان می دهد که عناصر مکان محور در سه بُعد کالبدی، عملکردی و معنایی قابل دسته بندی اند. این سه گانه در تعامل با ویژگی های طبیعی رودخانه، نقش تعیین کننده ای در حفظ انسجام فضایی، هویت تاریخی و تداوم سکونت در محله ایفا کرده اند. در نهایت، لازمه تداوم اصل مکان محوری در محله قلعه حضور همزمان دو کیفیت پویایی و ثبات در اجزای مکان در رابطه با رودخانه دز است که حس تعلق و هویت را در شهروندان محله تقویت کرده است.