زهرا سادات مدنی

هدف: به طور سنتی، نظام سازمان دهی دانش، فهرست نویسی و رده بندی کتاب و نمایه سازی مدارک وظیفه ای دقیق و نیازمند دانش عمیق از موضوعات و پیروی از نظام های رده بندی، سرعنوان های موضوعی و اصطلاح نامه های نمایه سازی هستند. این فرایندها در طول سالیان به گونه ای طراحی شده اند که امکان دسترسی سریع و دقیق به منابع علمی فراهم شود. هرچند، انجام این وظایف به تجربه و مهارت بالای متخصصان نیاز دارد و ممکن است زمان بر باشد؛ اما ظهور هوش مصنوعی در حال متحول کردن این فرایند است و نویدبخش کارایی سازمان دهی دانش (انجام امور و کارهای سازمان دهی دانش به نحو شایسته و درست) و دقت بیشتر در این حوزه را می دهد. هدف پژوهش حاضر شناسایی امکان به کارگیری هوش مصنوعی در فهرست نویسی موضوعی کتاب، رده بندی کتاب و نمایه سازی موضوعی، به صورت نیمه خودکار است. پژوهش حاضر تلاش دارد کارایی ابزارهای هوش مصنوعی را در مقایسه با روش های سنتی بررسی کند. چراکه هنوز امکان انجام امور سازمان دهی دانش در کتابخانه ها به طور کاملاً خودکار توسط هوش مصنوعی و یادگیری ماشینی و یادگیری عمیق فراهم نیست و مستلزم دسترسی هوش مصنوعی به متن تمامی کتاب های موجود در کتابخانه هاست که این مسئله ناقض قانون حق مؤلف است. روش: برای گردآوری داده ها، در گام نخست ده کتاب به زبان فارسی از فهرست سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران برگزیده شدند که طیفی از موضوعات مختلف را پوشش می دادند تا ارزیابی دقیق تری از عملکرد سیستم های هوش مصنوعی به دست آید. سپس عناوین کتاب ها در فهرست سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران جستجو شدند تا سرعنوان های موضوعی، شماره رده بندی کنگره و شماره رده بندی دهدهی دیوئی اختصاص داده شده به هر کتاب شناسایی شود. سپس، برای هر کتاب از سه ابزار هوش مصنوعی ChatGPT، Copilot و Gemini استفاده شد تا به هر کتاب موضوع، شماره رده بندی کنگره و شماره رده بندی دهدهی دیوئی داده شود. آنگاه، موضوعات، شماره رده بندی کنگره و دیوئی اختصاص داده شده توسط کتابخانه ملی با هوش مصنوعی مقایسه شد. این مقایسه برای ارزیابی درجه همخوانی و انطباق میان روش های سنتی و ابزارهای نوین هوش مصنوعی صورت گرفت و تفاوت های احتمالی در عملکرد آن ها مورد تحلیل قرار گرفت.  یافته ها: نتایج پژوهش حاضر نشان می دهد که درجه همخوانی و انطباق در فهرست نویسی و رده بندی بین فهرست نویس انسانی و هوش مصنوعی پایین است. موضوعات، شماره رده بندی کتابخانه کنگره و شماره رده بندی دهدهی دیوئی تخصیص داده شده توسط هوش مصنوعی با آنچه متخصصان سازمان دهی دانش و کتابداران به کتاب ها اختصاص داده اند، متفاوت است؛ اما می توان گفت ChatGPT، Copilot و Gemini کمک فهرست نویس و کمک نمایه سازهای خوبی هستند و می توان در امر فهرست نویسی، رده بندی و نمایه سازی از آن ها بهره برد تا نقش تسهیل گر را در فرایند فهرست نویسی، رده بندی و نمایه سازی ایفا نمایند.  نتیجه گیری : با وجود تفاوت های مشاهده شده، استفاده از هوش مصنوعی در سازمان دهی دانش می تواند با خودکارسازی وظایف تکراری، بهبود دقت در رده بندی و فهرست نویسی و تسهیل فرایند ایجاد فراداده، تحولی مثبت ایجاد کند. فناوری های هوش مصنوعی به عنوان یاریگرانی مؤثر، پتانسیل بالایی برای بهبود کارایی و دقت در سازمان دهی دانش دارند و می توانند در آینده ای نزدیک، نقش مهم تری در این حوزه ایفا کنند.