مریم هداوند میرزایی

روش‌‌شناسی علوم، به نوع معرفت‌‌شناسی آن وابستگی تام دارد؛ زیرا معرفت‌‌شناسی، تعیین‌کننده‌ ظرفیت و صورت‌بندی نظام دانایی و حیات اجتماعی در هر تمدن و فرهنگی است. تحصیل معرفت نسبت به دین، وابسته به بهره‌‌‌گیریِ هم‌زمان از تمام منابع معرفتی است. بنابراین، عقل و نقل فقط با همدیگر‌ می‌توانند معرف گزاره‌ها و آموزه‌های اسلام و نیز حجت شرعی دین حنیف باشند و هیچ‌یک از این دو نمی‌توانند به تنهایی به تمام آنچه هست و آنچه باید احاطه یابند؛ زیرا معرفت دینی، محصول سنجش و تعامل توأمان دانش نقلی و دانش عقلی است. اسلام، هم‌زمان هم توانایی بهره‌‌‌گیری از قابلیت‌های بی‌پایان عقل و نقل را دارد و هم قادر است مبانی جامع و خطوط کلی بسیاری از علوم را فراهم آورد. این پژوهش در پی آن است که با روش تحلیل عقلانی و با تمرکز بر دیدگاه عالمان فرزانه، ملاصدرا، علامه طباطبایی و ‌آیت‌الله جوادی آملی، به پرسش بنیادین زیر پاسخ گوید: در فرایند استنباط در قلمرو گوناگون دین اسلام، چه نسبتی بین عقل و نقل برقرار است؟ یافته‌های این پژوهش عبارتند از: تعیین مراد از عقل و دین، نسبیت‌سنجی میان عقل و دین، روش استفاده از عقل و ارزیابی آن در معارف دینی، شیوه استفاده از نقل و رابطه عقل و دین.