منیرالسادات حسینی پناه

اعتقاد به کثرت موجودات، تأمل و تفطن در واقعیت روابط آنها را به دنبال دارد. اصل بدیهی علیت، به عنوان یک اصل فلسفی تخلف ناپذیر، کاشف از حقیقت این ارتباط است؛ اما سریان این قاعده در تمامی ارکان هستی و به ویژه در عالم ماده، همواره با برخی ابهامات و اشکالات از سوی اندیشمندان مواجهه بوده و نردبان تشکیک را از انحصار تا انکار مطلق پیموده است. در این نوشتار، با تحلیل و واکاوی حقیقت و احکام این اصل ضروری، استثناناپذیری این قانون عقلی در عالم اجسام نیز هویدا می گردد؛ اما ازآنجاکه نحوه علیت در هر مرتبه ای از مراتب وجود، با خصوصیت آن مرتبه توجیه پذیر است، روشن می شود که علیت مادی، علیتی تحریکی نه ایجادی، ناقصه نه تامه، جانشین پذیر نه منحصره، و اعدادی نه حقیقی است. چنین علیتی، شایسته شأن وجودی ماده و عالم طبیعت است.