آرزو اقرلو

ابوعلی حسن بن حسن بن هیثم (354-430 ق)، معروف به الهازن در اروپا، با اصلاحات بنیادین در علم اپتیک هندسی و نقد نظریات رایج زمان خود، نقشی کلیدی در پیشرفت نورشناسی ایفا کرده است. با وجود آشنایی اروپاییان با نظریات او از طریق ترجمه لاتینی المناظر، در سنت علمی اسلامی تا قرون میانی توجه چندانی به این مباحث نشده بود. پرسش اصلی این پژوهش آن است که ابن هیثم در آثار شاگردان و شارحان بعدی، به ویژه در جهان اسلام، تا چه اندازه مورد توجه و اقتباس قرار گرفته است. برای پاسخ به این پرسش، روش پژوهش بر تحلیل نسخه خطی شرح فتح اللّه شروانی (سده نهم هجری) بر تذکره خواجه نصیرالدین طوسی استوار است. در این بررسی، با مقایسه دیدگاه های شروانی و ابن هیثم، نشان داده می شود که شروانی به طور گسترده به مباحث نورشناسی ابن هیثم پرداخته و آن ها را در قالبی تازه و مرتبط با علم هیئت عرضه کرده است. یافته های تحقیق بیانگر آن است که او مفاهیمی چون شکست و بازتاب نور، نظریه های بینایی و برهان های مربوط به بزرگ تر دیده شدن اجرام در افق را به دقت بازنویسی و ساده سازی کرده است. بدین سان، شروانی نخستین کسی است که اپتیک را در رساله نجومی خود به طور مستقل مطرح کرده و آن را مقدمه ای برای مباحث هیئت قرار داده است .