سید احمد نقی زاده هاشمی

نظریه خلافت نوع انسان مدعی است که مصداق خلیفه در آیه ۳۰ سوره بقره به فرد یا افراد خاصی محدود نمی شود، بلکه خلافت برای ماهیت انسان جعل شده است. بر این اساس، هر فرد به اندازه ای که در مسیر صحیح اعتقاد، اخلاق و عمل گام نهد، اسمای الهی را در خود از قوه به فعلیت درمی آورد و به همان اندازه، خلافت به صورت ضعیف، متوسط یا کامل در او بروز می یابد. اما پرسش این است که تعمیم این مقام والا به بشر بر چه ادله ای استوار است و آیا این ادله از اتقان لازم و پشتوانه نصوص دینی برخوردارند؟ اهمیت پرداختن به این مسئله از آن رو است که این نظریه، مقام انحصاری خلافت و نیابت الهی را عمومیت می بخشید و حتی کافران، مشرکان و افراد فاسد را نیز بالقوه، و مؤمنان را در شرایطی معین، بالفعل، واجد این مقام می داند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی انتقادی به بررسی ادله این نظریه پرداخته و به این نتیجه رسیده است که ادله ارائه شده فاقد استحکام لازم است و با آیات و روایات هماهنگی ندارند. بنابراین نمی توان نوع انسان را مصداق مقام خلافت الهی دانست، بلکه نظریه خلافت حجت های الهی، انطباق بیشتری با متون دینی، عقل و منطق دارد.

ما یدرکه أغلب المتشرعه من ضروره وجود حجه على الأرض، هو أنّها تسیخ وتنخسف بأهلها مع عدم وجوده فیها. ومع أنّ هذا البعد من الاعتقاد بالحجّه مهمٌّ؛ لکنّه لیس الوجه الوحید، بل أحد الوجوه المتعدده فی هذه المسأله، بمعنى وجود زوایا ووجوه مهمه أخرى، تمّ تجاهلها وإغفالها فی أغلب الأحیان. تستدعی أهمیه هذا الموضوع دراسته من جمیع الجوانب وتسلیط الضوء على زوایاه المختلفه؛ لیتحول شیئًا فشیئًا إلى عقیده راسخه بین المتدینین والمتشرعه. ومن هنا، عمد الأئمه المیامین علیهم السلام إلى بیان موضوع الاضطرار إلى الحجج الإلهیین من خلال طائفه کبیره من الروایات وفی سیاق وجوه مختلفه. ولا یخفى أنّ استعراض وجوه متعدده لهذا الموضوع فضلًا عن تأثیره العمیق فی النهوض بمستوى المعرفه لدى المخاطبین تجاه الحجج الإلهیین وترسیخها أکثر فأکثر ینطوی على آثار ونتائج أخرى أیضًا. نسعى فی هذه المقاله اعتمادًا على المنهج الوصفی التحلیلی إلى بحث هذا الموضوع وسبر أغواره من روایات الکافی الشریف وسائر المصادر الحدیثیه القدیمه، والإتیان بستّه وجوه وأبعاد مختلفه لموضوع الاضطرار إلى الحجه الإلهیه؛ لبیان مدى اهتمام أولیاء الدین علیهم السلام بهذا الموضوع وتأکیدهم علیه.