سید احمد نقی زاده هاشمی

نظریه خلافت نوع انسان مدعی است که مصداق خلیفه در آیه ۳۰ سوره بقره به فرد یا افراد خاصی محدود نمی شود، بلکه خلافت برای ماهیت انسان جعل شده است. بر این اساس، هر فرد به اندازه ای که در مسیر صحیح اعتقاد، اخلاق و عمل گام نهد، اسمای الهی را در خود از قوه به فعلیت درمی آورد و به همان اندازه، خلافت به صورت ضعیف، متوسط یا کامل در او بروز می یابد. اما پرسش این است که تعمیم این مقام والا به بشر بر چه ادله ای استوار است و آیا این ادله از اتقان لازم و پشتوانه نصوص دینی برخوردارند؟ اهمیت پرداختن به این مسئله از آن رو است که این نظریه، مقام انحصاری خلافت و نیابت الهی را عمومیت می بخشید و حتی کافران، مشرکان و افراد فاسد را نیز بالقوه، و مؤمنان را در شرایطی معین، بالفعل، واجد این مقام می داند. پژوهش حاضر با رویکرد تحلیلی انتقادی به بررسی ادله این نظریه پرداخته و به این نتیجه رسیده است که ادله ارائه شده فاقد استحکام لازم است و با آیات و روایات هماهنگی ندارند. بنابراین نمی توان نوع انسان را مصداق مقام خلافت الهی دانست، بلکه نظریه خلافت حجت های الهی، انطباق بیشتری با متون دینی، عقل و منطق دارد.