حامد نویدی کاشانی

این مقاله به بررسی اولین تماس های تاریخی میان آیین بودایی و فرهنگ اسلامی در سده های اولیه هجری و چگونگی نفوذ عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی، با تأکید بر نقش شهر بصره، می پردازد. این پژوهش با بهره گیری از روش توصیفی-تحلیلی، به این پرسش پاسخ می دهد که چگونه تماس های اولیه میان مسلمانان و بوداییان، از طریق مسیرهای تجاری و مراکز علمی، به انتقال و بازتفسیر عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی منجر شد و چه عواملی بصره را به کانونی برای این تبادلات تبدیل کرد. یافته ها نشان می دهند که تعاملات از دوره های اشکانی و ساسانی آغاز شد و در سده های اولیه اسلامی، از طریق مسیرهای تجاری مانند راه ابریشم و مراکز فرهنگی نظیر بصره و تاکسیلا تقویت گردید. متون ترجمه شده، مانند «بلوهر و بوذاسف»، که در آثار شیعی و اسماعیلی بازتاب یافته اند، و حضور دانش آموختگان بودایی در مراکز علمی مانند تاکسیلا و بغداد، از مهم ترین مجاری انتقال این عناصر بودند. بصره، به دلیل موقعیت استراتژیک خود در نزدیکی خلیج فارس و دسترسی به مسیرهای تجاری دریایی، به مرکزی برای تبادلات فرهنگی و دینی تبدیل شد و نقش کلیدی در بازآفرینی و ادغام عناصر بودایی در فرهنگ اسلامی ، به ویژه در حوزه تصوف و اخلاق، ایفا کرد. شباهت های مضمونی میان آموزه های زهد در تصوف اسلامی و مفاهیم بودایی، مانند دوری از تعلقات مادی و تأمل در ناپایداری زندگی، نشان دهنده تأثیرات غیرمستقیم اما عمیق این تعاملات است. این پژوهش بر ظرفیت فرهنگ اسلامی برای جذب و بازتفسیر ایده های خارجی تأکید دارد و الگویی از همزیستی مسالمت آمیز و گفت وگوی میان فرهنگی را ارائه می دهد.

آیین بودا، به عنوان یکی از کهن ترین و تأثیرگذارترین مکاتب فکری و معنوی جهان، نه تنها در هند، زادگاه خود، بلکه در سراسر جهان گسترش یافته و تأثیرات عمیقی بر فرهنگ، فلسفه و ادبیات ملل مختلف گذاشته است. این مقاله به بررسی ظهور و گسترش آیین بودا در هند و سپس در جهان ایرانی و تأثیرات آن بر فرهنگ و ادبیات فارسی می پردازد. ابتدا، به ریشه های آیین بودا در آیین هندو و نقش گئوتمه بودا به عنوان یک مصلح مذهبی اشاره می شود. در ادامه، به نقش کانون پالی به عنوان مجموعه ای از متون مقدس بودایی و تأثیرات ادبی و عرفانی آیین بودا بر ادبیات فارسی، به ویژه در آثار عرفانی مانند مثنوی مولوی و حدیقه سنایی، پرداخته می شود. این مقاله نشان می دهد که آیین بودا نه تنها به عنوان یک مکتب مذهبی، بلکه به عنوان یک جریان فرهنگی و فکری، تأثیرات عمیقی بر جهان ایرانی و ادبیات فارسی گذاشته است. این تأثیرات در قالب داستان ها، تمثیل ها و مفاهیم عرفانی، در آثار ادبی فارسی بازتاب یافته و به غنای فرهنگی و معنوی این سرزمین افزوده است.