باقر مختاری دزکی

فالنامه ها در دوره صفوی، به ویژه در زمان شاه طهماسب، به عنوان ابزاری برای پیشگویی و الهام گرفتن از آینده به کار می رفتند و نقشی مهم در پیوند دین، سیاست، و فرهنگ عامه داشتند. این نگاره ها نه تنها پیام های مذهبی را منتقل می کردند، بلکه به پیشگویی آینده و شناخت سرنوشت نیز کمک می کردند. دابّه الأرض به عنوان یکی از نشانه های قیامت در اسلام، در نگاره های اوایل دوره صفوی به گونه ای رمزگون و پیچیده به تصویر کشیده شده است. هدف این پژوهش شناسایی مفاهیم و نمادهای موجود در نگاره های دابّه الأرض در فالنامه های صفوی است و این سوال مطرح می شود که "نگاره های دابّه الأرض در نسخه های فالنامه دوره صفوی چه مفاهیمی را بازتاب می دهند؟" بر این اساس نگارندگان تلاش دارند با مطالعات اسنادی، از میان فالنامه های مصور دوره شاه طهماسب صفوی چهار نگاره از دابّه الأرض را در پرتو مطالعات کیفی با روش توصیفی تحلیلی بررسی کنند. روش پژوهش نیز مبتنی بر تحلیل محتوای بصری و متنی این آثار است که به ویژه بر رابطه میان نمادهای مذهبی و اسطوره ای در دینی سازی فرهنگ تصویری دوره صفوی تمرکز دارد. یافته ها نشان می دهد که در این آثار، دابّه الأرض به عنوان موجودی با ویژگی های انسانی و حیوانی و نمادهایی چون عصای موسی (ع) و انگشتر سلیمان (ع) به تصویر کشیده شده است که بر اساس روایات شیعی به این موجود نسبت داده می شود. به عبارت دیگر، تصویر دابّه الأرض در این آثار بازتابی از ترکیب باورهای شیعی و اهل سنت، به ویژه در دوران رشد و قدرت گرفتن اخباری گری در مقابل عقلانیت شیعی است. این نمادها در کنار دیگر ویژگی های بصری موجود در نگاره ها، که بیشتر از روایات اهل سنت متاثر هستند، تصویری از تهدید و نگرانی های دینی و اجتماعی آن زمان را به نمایش می گذارند.

به رغم وجود برخی گزارش ها در خصوص دوری نهاد عرفان و تصوف از سیاست از یک سو و وجود برخی گزارش ها بر مدیحه گویی عارفان و صوفیان نسبت به حکومت و قدرت از دیگر سو  و تعمیم این دو از سوی برخی به میراث اصلی این جریان، به نظرمی رسد کنشگری فعال متصوفه در شئون مختلف اجتماعی و تازیدن آن ها به حکومت و نقد قدرت، افق های جدیدی از میراث تصوف و نقش تمدنی آن ها را پیش نهد. این پژوهش با بهره گیری از الگوی تحلیل پیام، سعی دارد از خلال گزاره های تاریخی و ادبی ، نقش آفرینی صوفیان صافی ضمیر را در بطن رخدادهای سیاسی موردبررسی و تحلیل قراردهد. به نظرمی رسد، عارفان به عنوان قشری تأثیرگذار و در برخی مقاطع رهبران معنوی جامعه به لحاظ روش و ابزار،  پیام خود را، مستقیم، غیرمستقیم، شفاهی و مکتوب و در قالب های دیگر به ارکان قدرت رسانده اند چنان که به لحاظ مخاطبان نقد، خلفا، پادشاهان وزرا، امرای محلی، حکومت گرانی اند که موردنقد عرفا بوده اند. به لحاظ محتوای نقد نیز عارفان در قلمروهایی چند ازجمله استبداد، بی عدالتی، ظلم و ستم صاحبان قدرت، گماردن افراد نالایق به پست های حکومتی، زبان به انتقاد گشوده اند، واقعیتی  که از دستاوردهای آن، اثبات حضور اخلاق ، شریعت و عرفان در سیاست  و نقش آفرینی عرفا در نظام سیاسی تمدن اسلامی بوده است.