سید صالح پژمان

با وجود اهمیت کلیدی کتاب المحبوب به عنوان عمده ترین نوشته صوفی بزرگ قرن هفتم، شیخ سعدالدین حمویه (د. ۶۴۹)، تصویر تحقیقات مدرن از آن تا حد زیادی مبهم و در جنبه هایی نادقیق است. بررسی متن کتاب المحبوب بر اساس چندین نسخه خطی مهم باقی مانده از آن نشان می دهد که برخلاف تصور عموماً پذیرفته شده از سوی برخی محققین، آنچه که امروزه از متن این تصنیف در دسترس است صورت کامل آن نبوده و بخش قابل توجهی از فصل انتهایی آن که شامل مباحثی مهم بوده را در بر ندارد. این یافته دریچه ای کلیدی می گشاید برای حل برخی ابهامات اساسی حول اندیشه سعدالدین حمویه از جمله اینکه تبیینی ارائه می کند در خصوص چرایی فقدان برخی مضامین شیعی که افرادی از صوفیه اعصار گوناگون به کتاب المحبوب نسبت داده اند. در نبود این تبیین در دهه های اخیر، دسته ای از محققین مدرن، عدم سازگاری ظاهری میان گزارش شخصیت هایی چون عزیزالدین نسفی، سیدحیدر آملی، و نورالله شوشتری از تمایلات شیعی حمویه و متن موجود از کتاب المحبوب را سندی در تضعیف وثاقت دعاوی آنها گرفته و فراتر از آن، اساس وجود تمایلات شیعی سعدالدین حمویه را مورد تشکیک قرار داده یا دستکم آنها را کوچک نمایی کرده اند. مقاله حاضر از طریق بررسی متن شناختی چندجانبه نشان می دهد که از یک سو نکات مورد اشاره عزیزالدین نسفی در خصوص تمایلات اثنی عشری حمویه اساساً متکی به کتاب المحبوب نیست، و از سوی دیگر وضعیت مبهم انجامه کتاب المحبوب راه را برای رسیدن به یک ارزیابی قطعی در خصوص وثاقت گزارش های صوفیانی چون آملی و شوشتری می بندد.

علاءالدّوله سمنانی، بنا به تصریح خودِ او، تصنیفی دارد موسوم به «بیان ذکر الخفی المستجلب للأجر الوفی» که در آن، علاوه بر بحث درباره فضیلت ذکر خفی بر ذکر جهری به عنوان موضوع اصلی، مختصراً به برخی دیگر از مسائل طریقتی می پردازد. این رساله، هم به دلیل اهمیت مفهوم ذکر در نظام عرفانی سمنانی و عموم مشایخ کبرویه، و هم از منظر اختلافات اساسی برخی طریقت های صوفیانه فرارود با کبرویه بر سر کیفیت اداء ذکر، شایسته توجه است. تاکنون حداقل پنج نسخه از رساله ذکر خفی در گنجینه های نسخ خطی جهان شناسانده شده است. نسخه ای هم در فهرست دانشگاه تهران تسامحاً «رساله ذکر خفیِ» سمنانی معرفی شده که ارتباطی با او ندارد و در اصل رساله نوریه از سیّد محمد نوربخش است. در مقاله حاضر، پس از بحث حول محتوای رساله و بررسی انتساب آن به شیخ علاءالدّوله، تصحیحی از متن ذکر خفی بر اساس اقدم نسخ موجود و دو نسخه بدل دیگر ارائه شده است.