شوستر

در شرایط نابسامان اقتصادی ایران مجلس برای سرو سامان دادن به اوضاع مالی تصمیم به دعوت از مستشاران مالی را گرفت از جمله این مستشاران مورگان شوستر امریکایی بود که با جدیت وارد عمل شد. اقدامات شوستر به مذاق دولت هایی که مطامع سیاسی و اقتصادی در ایران داشتند خوش نیامد. با دستور شوستر مبنی بر مصادره اموال شعاع السلطنه برادر محمدعلی شاه که به دولت بدهکار بود، خشم روسها برانگیخته شد و موجب شد طی اولتیماتومی خواستار اخراج شوستر از ایران شوند. اولتیماتوم روسیه از سوی دولت ایران پذیرفته شد اما با عدم پذیرش از سوی مجلس شورای ملی و مردم، روبرو شد. حضور نمایندگان ملی گرا و دوستدار وطن و پافشاری آن ها بر رد اولتیماتوم و ایستادگی در برابر دخالت روسیه در امور داخلی ایران، کشور را به میدان مبارزه میان دولت و مجلس مبدل ساخت. از جمله این نمایندگان آزادیخواه، حاج محمدحسین مقصودلو، نماینده مردم استرآباد بود که با نطق کوتاه ولی تاریخی خود، برگی از دفتر پایداری و استقامت ملی ایرانیان را در برابر اجانب رقم زد. در تحقیق حاضر سعی شد تا ماجرای اولتیماتوم و نقش حاج محمدحسین مورد بررسی و مداقه قرار گیرد.

اسناد و مطبوعات اواخر عصر قاجار نشان می دهند که ایرانیان رویکرد خوشبینانه ای نسبت به امریکائیان داشتند. همین دیدگاه ها یکی از عوامل اصلی دعوت از مستشاران امریکایی در دوره بود. حضور شوستر و سپس میلسپو در ایران با هدف اصلاحات اداری و اقتصادی به عنوان نخستین تجربه مناسباتی بودند که بر تحولات بعدی ایران با ایالات متحده تاثیرگذار شد. شوستر در دورانی وارد ایران شد که روس ها عملاً تاثیرگذارترین نیروی خارجی در ایران بودند و مجلس دوم که میزبان شوستر بود، از قدرت چندانی برخوردار نبود. در حالی که حضور میلسپو مقارن با افول سیاسی روس ها وارد ایران شد، اما اقدامات وی به ویژه در دوران پادشاهی رضاشاه تحت تاثیر سیاست های او قرار گرفت. دوره دوم حضور میلسپو نیز در سایه اشغال ایران توسط متفقین صورت گرفت، با این حال وی با توجه به تجربه ای که از دوره رضاشاه اندوخته بود، اعتنای چندانی نسبت به مجلس و فضای جامعه ایران نداشت، در نتیجه میلسپو دوره دوم از موفقیت کمتری برخوردار بوده و در نهایت مجبور به ترک ایران شد. در مقاله حاضر تلاش می شود به این پرسش پاسخ داده شود، شوستر و میلسپو طی حضور خود در ایران چه نتایجی و دستاوردی برای کشور ایران به همراه داشتند؟