سیاست در آینه تاریخ

شعر مشروطه به سبب تعهد به واقعیت های اجتماعی بازتاب وقایع زمانه بوده و رسالت اصلی شاعر بیان حقایق سیاسی و اجتماعی بود. اشعار بهار نیز از این مسائل برکنار نماند و شعر سیاسی وی در راستای آزادی، وطن، استقلال، مطالبه حق و ... رقم خورد. شاعر با این دغدغه مندی ها در راستای مسئولیت پذیری سیاسی، به بیان احساسات و عواطف انسانی در دفتر اندیشه و آرمان شاعری پرداخت و با همین روحیات بود که وی با تمام ناملایمات، خودکامگی و درشتی های روزگار به مبارزه و پیکار بر برخاست؛ اما عدم دستیابی به این آرمان ها و نهایتاً جنگ عالم گیر اول و گسترش هرج ومرج و به خطر افتادن موجودیت و استقلال وطن باعث گردید که بسیاری از روشنفکران از جمله شاعرانی همچون بهار به این فکر بیفتند که از کودتا برای اعاده نظم سیاسی در کشور استقبال نمایند؛ زیرا از نگاه بهار، نظم سیاسی و ایجاد حکومت مقتدر مرکزی مبنایی برای رسیدن به پیشرفت و آبادانی کشور بود. روش پژوهش در این مقاله، توصیفی و تحلیلی و روش گردآوری اطلاعات نیز کتابخانه ای است. یافته های پژوهش بیانگر آن است. آرمان گرایی در شعر ملک الشعرای بهار نه تنها به عنوان یک ویژگی ادبی، بلکه به عنوان ابزاری برای ترویج تفکر انتقادی عمل می کرده است. دوگانگی های فکری بهار نیز نشان دهنده غنای ادبی و عمق تفکر و احساسات اوست که با توجه به شرایط تاریخی زمانه اش، توانسته پیچیدگی های انسانی را در آثارش به تصویر بکشد و این نشان دهنده تحول فکری یک شاعر در هر برهه از زمان بود.

خلافت فاطمی که در اواخر قرن سوم هجری قمری در مغرب اسلامی بنیان نهاده شد و در میانه قرن چهارم به مصر انتقال یافت و به یکی از قدرت های برجسته سیاسی–مذهبی در جهان اسلام تبدیل گردید. در این میان، خلافت الحاکم بأمرالله (۳۷۵–۴۱۱ ق) به عنوان یکی از دوره های مناقشه برانگیز، نقشی محوری در تحولات ساختاری و مشروعیت زدایی از خلافت فاطمی ایفا کرده است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل انتقادی ابعاد دینی، اجتماعی و سیاسی خلافت الحاکم و بررسی پیامدهای سیاست های وی بر ساختار اقتدار اسماعیلی، سامان یافته است. مطالعه با رویکرد توصیفی–تحلیلی و بر مبنای منابع اصیل تاریخی و پژوهش های معاصر، تلاش دارد؛ روند تحولات خلافت الحاکم را بازسازی و ارزیابی کند. یافته ها نشان می دهد که دوران حکومت وی با نوسانات ایدئولوژیک و سیاسی قابل توجهی همراه بود؛ به گونه ای که سیاست های آغازین مبتنی بر تساهل مذهبی و حمایت از دانش، با گذر زمان به محدودسازی های اجتماعی، سخت گیری های اعتقادی و مدارا با جریان های غالی نظیر نهضت دروزیه تبدیل شد. این چرخش های گفتمانی، با کاهش انسجام راهبردی خلافت و تضعیف سرمایه نمادین امام–خلیفه، زمینه ساز انشقاق ایدئولوژیک و بحران های سیاسی شد. نتایج این پژوهش نشان می دهد که خلافت الحاکم بأمرالله نمونه ای بارز از تنش میان اقتدار کاریزماتیک و پایداری نهادی در نظام های خلافت شیعی قرون میانه بوده و بررسی آن می تواند به فهم ژرف تری از سازوکارهای مشروعیت، واگرایی و اقتدار مذهبی در ساختارهای خلافت روشنگر باشد.

پژوهش حاضر مطالعه بیماری هایی چون حصبه، سیاه سرفه، آنفلوآنزا، تب راجعه، مخملک، سالک، جذام، سرخک و مقاربتی در دوره زمانی قاجاریه می باشد. چگونگی راه های مقابله با این بیماری ها قبل از ورود طب مدرن به ایران، از طریق شیوه های درمانی سنتی انجام می گرفت؛ اما با ورود طب مدرن به ایران، توأمان از دو شیوه درمانی طب سنتی و طب مدرن برای درمان بیماری ها استفاده می کردند. استخراج داده ها از اسناد، مدارک تاریخی انجام شده است. روش پژوهش، تبیین و تحلیل تاریخی داده های گردآوری شده از مدارک تاریخی است. در مراجعه به منابع (سفرنامه ها، متون تاریخی؛ دست اول و مطالعات و تحقیقات)، امانت داری و صداقت و استنباط از داده های تاریخی رعایت شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد فقدان یا کمبود امکانات و تجهیزات درمانی در جامعه ی ایران عصر قاجاریه، از مهم ترین علل شیوع و گسترش بیماری های واگیر و غیر واگیر بود. با ورود طب مدرن به ایران و اقدامات کارگزاران حکومتی در توسعه ی تجهیزات درمانی منجر به کاهش تلفات انسانی و پیشگیری از امراض گردید.

ظهور و تحول طبقه متوسط به عنوان یکی از محورهای کلیدی در تحلیل جوامع سیاسی و اجتماعی مدرن، همواره موردتوجه جامعه شناسان، تاریخ دانان و متخصصان علوم سیاسی قرارگرفته است. طبقه متوسط به گروهی اجتماعی اطلاق می شود که از نظر اقتصادی، آموزشی و شغلی در جایگاهی میانه میان طبقات فرادست و فرودست قرار دارد و معمولاً شامل کارمندان، متخصصان، صاحبان مشاغل کوچک و روشنفکران است. اجزای این طبقه بر اساس معیارهایی مانند درآمد پایدار، سطح تحصیلات عالی، سبک زندگی و مشارکت اجتماعی-سیاسی تمایز می یابند. این مقاله به بررسی تلقی سفرنامه نویسان منتخب اروپایی از مفهوم طبقه متوسط در عصر صفوی می پردازد و به این پرسش پاسخ می دهد که آیا نطفه هایی از یک لایه اجتماعی نوظهور، مشابه طبقه متوسط مدرن، در بافت اجتماعی ایران صفوی قابل شناسایی است؟ این پژوهش با بهره گیری از رهیافت مقایسه ای و تحلیل محتوای سفرنامه های غربی نشان می دهد: 1) با وجود فقدان مفهوم مدرن طبقه متوسط در آن دوره، عواملی همچون نهادینه شدن بوروکراسی، توسعه اقتصاد شهری، رشد صنعت و گسترش امکانات آموزشی، شرایط لازم برای شکل گیری یک لایه اجتماعی میانی را فراهم ساخته بود، 2) طبقه متوسط نوظهور در ایران صفوی بر پایه وقف، بوروکراسی درباری و تجارت بین المللی شکل گرفت نه مالکیت خصوصی یا انقلاب صنعتی. این تفاوت، هویت خاصی به آن می دهد که در مدل های اروپایی دیده نمی شود. در نتیجه سفرنامه ها نه تنها به عنوان منابعی توصیفی اهمیت دارند، بلکه متونی تحلیلی با ظرفیت نظری قابل توجه برای پژوهش های مرتبط با تاریخ اجتماعی ایران محسوب می شوند و باوجود ادعاهایی که ظهور طبقه متوسط را به دوران پهلوی اول نسبت می دهند، شواهد نشان می دهد که نشانه های اولیه این طبقه برای نخستین بار در دوران صفویه قابل مشاهده بوده است.

جامعه پارسیان هند، بازماندگان مهاجران زرتشتی ایرانی در سده های میانه، در طی قرون هجده تا بیست میلادی نقشی فراتر از جمعیت اندک خود در تحولات اجتماعی و فرهنگی هند ایفا کردند. آنان که عمدتاً در مناطق شهری به ویژه در بمبئی تمرکز داشتند، با بهره گیری از روابط نزدیک با استعمارگران بریتانیایی، به یکی از پیشگامان نوسازی آموزشی در هند بدل شدند. گرایش به آموزش غربی، حمایت از مدارس مدرن و تأکید بر آموزش زنان از جمله شاخصه های مهم فعالیت های آنان در این عرصه بود. حال پرسش اصلی این مقاله بر آن است که پارسیان هند چه نقشی در توسعه آموزش و تحولات فرهنگی در شهر بمبئی ایفاء کردند؟ پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی- تحلیلی و بر پایه منابع و اسناد تاریخی، به بررسی نقش پارسیان در گسترش آموزش در بمبئی می پردازد. یافته های پژوهش حاضر نشان می دهد که پارسیان با حمایت از تأسیس مدارس نوین، ترجمه و انتشار متون علمی، ترویج زبان و ادبیات فارسی و انگلیسی و مشارکت در اصلاحات آموزشی دوران استعمار، سهمی بنیادین در نوسازی نظام آموزشی هند داشتند. فعالیت های آنان موجب انتقال مؤلفه های فرهنگی و مدیریتی ایران به بستر هندی و در نتیجه، شکل گیری نوعی هم افزایی فرهنگی میان ایران و هند شد.

لوک شبانکاره از حدود نیمه قرن پنجم تا نیمه قرن هشتم به مدت ۳۳۰ سال بر منطقه جنوب فارس حکومت کردند. اگرچه نخستین بار صاحب شبانکاره ای در اثر منظوم خود یعنی دفتر «دلگشا» احوال ملوک قدیم شبانکاره تا برآمدن مغولان را به شعر روایت کرده است، اما مجمع الانساب شبانکاره ای نخستین اثر تاریخ نگارانه می باشد که تاریخ ملوک قدیم و جدید شبانکاره را روایت کرده است. شبانکاره ای در این اثر که در زمره تواریخ عمومی قرار می گیرد، به رفتار و کردار مردم شبانکاره و شیوه حکومت داری حاکمان این خطه پرداخته است و بعضی مواقع به انتقاد و یا برعکس ستایش از اقدامات و شیوه حکمرانی ملوک شبانکاره پرداخته است. نوشتار پیش رو سعی دارد به نوع نگاه شبانکاره ای به مردمان شبانکاره و همچنین شیوه حکمرانی حاکمان شبانکاره از لابه لای متن مجمع الانساب بپردازد و در نهایت ویژگی ها و شاخص های حاکم مطلوب را از نگاه این مورخ ترسیم کند. یافته های پژوهش حاکی از آن است که شبانکاره ای به قانون گریزی و شوریدگی و به طورکلی رسوم شبانکارگی مردم شبانکاره نقد جدی دارد و اندیشه آبادگری و اصلاح، عدل، علم دوستی و ادب پروری و سیاس بودن را ویژگی ها و شاخصه های حاکم مطلوب می داند. رویکرد تحقیق در این پژوهش توصیفی- تحلیلی می باشد و شیوه گردآوری اطلاعات به روش کتابخانه ای انجام شده است.