۱.
امروزه زندگی خانوادگی با چالش های متعددی روبه رو است. «تاب آوری خانواده» از جمله عوامل اساسی است که موجب مقاومت موفقیت آمیز و عاملی مهم برای غلبه بر چالش هاست. هدف اصلی پژوهش حاضر تدوین مدل تاب آوری خانواده از منظر قرآن کریم بود. بر همین اساس به منظور تدوین مدل «تاب آوری خانواده» از روش ترکیبی شامل روش تحلیل مضمون با دو راهبرد «تحلیل واژگانی» و «تحلیل معنایی» در پژوهش های کیفی و روش کمی در اعتبارسنجی مؤلفه ها، بهره گرفته شد. در بخش واژگانی سه دسته واژه شامل واژه های مرتبط با ساختار اعضای خانواده در قرآن کریم؛ چالش های خانواده در قرآن کریم و تاب آوری در قرآن کریم، و در بخش معنایی آیاتی که سیاق معنایی آن مرتبط با مسئله پژوهش هست، مورد بررسی قرار گرفت. پژوهش حاضر در مرحله جمع آوری داده ها از رهگذر تحلیل واژگانی و معنایی و غربا گری اولیه به 779 آیه دست یافت. نتایج تحلیل آیات منتخب در شناسایی مؤلفه های تاب آوری، ناظر به چالش های خانواده، 37 مؤلفه تاب آوری خانواده را در 5 بُعد «منابع مذهبی»، «نظام باورها»، «نظام رفتارها»، «نظام هیجانات» و «صلاحیت های شخصیتی» از منظر قرآن کریم نشان داد. در این مدل «نظام باورها» نقش کانونی داشته و می تواند از طریق مدیریت رفتارها و هیجانات اعضای خانواده، موجب شکل گیری و تقویت تاب آوری خانواده گردد.
۲.
پژوهش حاضر با هدف شناسایی مؤلفه های هسته ای و تدوین مدل مفهومی تاب آوری بر اساس منابع اسلامی (قرآن و حدیث) انجام شد. در این پژوهش، به منظور کشف مفاهیم مرتبط با تاب آوری در منابع اسلامی از روش معناشناسی زبانی، در بخش تدوین مدل مفهومی تاب آوری، از روش تحلیل محتوای کیفی و در نهایت برای سنجش روایی محتوایی مدل، از روش توصیفی زمینه یابی استفاده گردید. با جمع آوری واژگان و مفاهیم حوزه تاب آوری در منابع اسلامی، جملات توصیفی تبیینی مرتبط با موضوع در متون اسلامی جست وجو و انتخاب شدند. نتایج حاصل پس از غربال در مرحله انتخاب کتب معتبر روایی و عدم ارتباط مفهومی، شامل 978 داده (آیات و روایات) بوده که در سه مرحله کدگذاری باز متمرکز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی تحلیل شدند. حاصل تحلیل داده ها در مرحله کدگذاری، شناسایی 875 کد باز اولیه، 10 زیرمؤلفه، 6 مؤلفه و 2 بعد بود. یافته های پژوهش نشان داد ساختار مفهومی تاب آوری دینی بر اساس منابع اسلامی بر پنج مؤلفه هسته ای شامل مهار خود، ثبات، رضایت، آرامش و مقاومت مبتنی است که در دو بعد برون روانی و بعد درون روانی جای می گیرند. روایی محتوایی این مؤلفه ها با تأیید 8 کارشناس متخصص و بر اساس شاخص های روایی محتوا (CVI) و شاخص نسبت روایی محتوا (CVR) محاسبه گردیده است.
۳.
این پژوهش به منظور کشف و ارائه مدل مفهومی تاب آوری در مواجهه با سوگ بر اساس منابع اسلامی سامان یافته است. به لحاظ ماهیت توصیفی و از لحاظ هدف از نوع بنیادی است. روش این پژوهش به دو شیوه کیفی و کمّی انجام گردیده و از روش تحلیل محتوای کیفی به شیوه تحلیل محتوای عرفی و قراردادی و از هر دو نوع محتوای آشکار و پنهان استفاده شده است. در بخش کمّی نیز از نظرات 11 کارشناس استفاده شده است. یافته های پژوهش نشان داد که الگوی تاب آوری در مواجهه با سوگ بر اساس منابع اسلامی شامل مؤلفه ها زیرمؤلفه ها و پیامدها بوده که پنج مؤلفه شامل پذیرش فقدان، درک حضور و نظارت الهی، شکرگزاری، مواجهه مثبت علی رغم فشار درونی، اقدام و عمل تاب آورانه، سی زیرمؤلفه و ده پیامد برای تاب آوری در مواجهه با سوگ است. محتوای این مدل علاوه بر گسترش علم و دانش در حوزه تاب آوری و سوگ، می تواند در رویارویی و غلبه بر مشکلات ناشی از سوگ و چالش های پیرامون فقدان و از دست دادن عزیزان در جامعه به کار گرفته شود و افراد را از آسیب های روان شناختی سوگ حفظ نماید.
۴.
پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل روان شناختی تربیت دینی بر اساس منابع اسلامی انجام شد. روش پژوهش از نظر هدف، تحقیق بنیادی و از نظر رویکرد، آمیخته ای از نوع کیفی کمی است و با استفاده از سه روش علمی شامل معناشناسی زبانی، تحلیل محتوای کیفی و روش توصیفی زمینه یابی انجام شده است. ابتدا مفاهیم اولیه تربیت دینی از طریق تحلیل معنایی شناسایی و با شاخص های روایی محتوایی (CVI) و نسبت روایی محتوایی (CVR) توسط پنج کارشناس ارزیابی شدند؛ سپس مستندات مرتبط گردآوری و پس از غربالگری و ارزیابی محتوا، برای تحلیل نهایی انتخاب شدند. داده ها با روش تحلیل محتوای کیفی و در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند و 1164 کد باز، 61 کد محوری و 9 مقوله شناسایی گردید. مؤلفه های دارای نمرات کافی حفظ و موارد نامعتبر حذف شدند. یافته ها نشان داد که مدل روان شناختی تربیت دینی مبتنی بر دو عامل «درون فردی» و «برون فردی» است که زمینه مؤلفه های «تکامل شخصی ایمانی»، «ادراک توحیدی فراگیر»، «تعاملات بین فردی تعالی محور»، «جهت گیری دنیوی معنادار و هدفمند» و «ادراک معنادار و هدفمند از آخرت» را از طریق «راهبردهای روان شناختی تربیتی» فراهم می سازد و پیامد نهایی این تربیت «سعادت ابدی» است. این مدل منسجم و چندبعدی با تکیه بر آموزه های وحیانی و روان شناختی، ابعاد شناختی، عاطفی، رفتاری و اجتماعی متربی را پرورش داده و قابلیت تبدیل به ابزارهای سنجش و پروتکل های آموزشی را دارد.
۵.
هدف پژوهش، شناسایی و تبیین نظام مند عوامل روان شناختی مؤثر بر تعهد زناشویی در منابع اسلامی بود. این مطالعه کیفی با بهره گیری از روش تحلیل محتوای متون دینی انجام شد. جامعه پژوهش شامل منابع اصیل اسلامی نظیر قرآن کریم و کتب حدیثی بود. داده ها از طریق دو راهبرد جست وجوی واژگانی و متن خوانی باز استخراج شدند و مورد بررسی قرار گرفتند. فرآیند تحلیل داده ها در چهار مرحله انجام شد: 1. گردآوری نظام مند داده ها با هدف شناسایی گزاره های مرتبط با عوامل مؤثر بر تعهد زناشویی؛ 2. غرقه شدن در داده ها و تحلیل محتوای آن با بهره گیری از اصول معناشناسی؛ 3 صورت بندی داده ها و استخراج عوامل تأثیرگذار؛ 4 اعتبارسنجی یافته ها از طریق داوری متخصصان و محاسبه شاخص های CVR و CVI. یافته های پژوهش پنج عامل اصلی مؤثر بر تعهد زناشویی را شناسایی کرد: آمادگی سرشتی (ریشه و عرق، سرشت قومیتی، سرشت مؤمن شیعه)، رشد یافتگی شخصیتی (توسعه وجودی، کرامت نفس، مروت)، خردورزی (عقل ورزی و عاقبت اندیشی)، منش اخلاقی (خیرخواهی، حق شناسی، شکرگزاری) و پایبندی مذهبی (جهت گیری دینی، التزام ایمانی، باور به علم الهی، توحید ربوبی و معادباوری). بااین حال، عامل آمادگی سرشتی به دلیل کسب شاخص CVI پایین تر از حد مطلوب، از مدل نهایی حذف گردید. نتایج نشان داد که عوامل مؤثر بر تعهد زناشویی در آموزه های اسلامی، سازه ای چندبعدی است که علاوه بر عوامل روان شناختی، ابعاد اخلاقی و معنوی را نیز شامل می شود. این یافته ها می تواند مبنای نظری معتبری برای تدوین راهبردهای ارتقای تعهد زناشویی در جوامع اسلامی فراهم آورد و به تولید دانش بومی در حوزه روان شناسی خانواده کمک کند.
۶.
پژوهش حاضر با هدف رواسازی، اعتباریابی و بررسی ساختار عاملی پرسش نامه حزم (آینده نگری) انجام شده است. پژوهش حاضر، پژوهشی توصیفی و از نوع مطالعات پیمایشی به شمار می رود. تعداد 278 نفر از دانشجویان با استفاده از روش تصادفی طبقه ای انتخاب شده و پرسش نامه اولیه حزم را تکمیل کردند. به منظور بررسی اعتباریابی پرسش نامه از ضریب آلفای کرونباخ، دونیمه سازی اسپیرمن براون و دونیمه سازی گاتمن استفاده شد. ضریب آلفای کرونباخ در مرحله آزمون و بازآزمون به ترتیب برابر با 789/0 و 765/0 بود. ضرایب دو نیمه سازی اسپیرمن براون و دونیمه سازی گاتمن نیز به ترتیب برابر بود با 858/0 و 856/0. تحلیل مؤلفه های اصلی با استفاده از چرخش واریماکس نشان داد که مقیاس حزم (با حذف 25 سؤال با بار عاملی پایین) از 4 عامل کیاست، سیر زمانی، اقدام آگاهانه و خودمهارگری تشکیل شده است. به طور خلاصه، پژوهش حاضر نشان داد که پرسش نامه حزم (آینده نگری) از روایی و اعتبار مطلوبی برخوردار بوده و می تواند به منظور سنجش آینده نگری مورد استفاده قرار بگیرد. به علاوه، در این تحقیق، «خودمهارگری» در کنار عوامل سه گانه پیشین، به عنوان یکی از عوامل تشکیل دهنده سازه آینده نگری شناسایی شد.
۷.
یکی از دوره های مهم و سرنوشت ساز در گستره حیات انسان، دوره کودکی است. تأمین نیاز زیستی و عاطفی کودک و تحقق بخشی به دلبستگی ایمن در آنان، یکی از ضرورت ها و نیازهای این دوره است. هدف پژوهش پیش رو تبیین فرایند شکل گیری دلبستگی ایمن در کودکان و نقش ارتباط والد فرزندی مبتنی بر عواطف مثبت، در شکل گیری بهنجار این فرایند است. پرسش اساسی این است چه عواملی در شکل گیری دلبستگی ایمن در کودکان نقش اساسی دارد و فرایند شکل گیری دلبستگی ایمن چگونه است؟ در پژوهش پیش رو از روش توصیفی تحلیلی و اجتهادی بهره گرفته شده و تلاش شده به تبیین فرایند شکل گیری دلبستگی ایمن در کودکان و نقش عناصر مهم در آن پرداخته شود. با تتبع در آموزه های اسلامی، روان شناختی و مطالعات تجربی، می توان ادعا کرد که اولاً شکل گیری دلبستگی ایمن در کودکان از ضرورت های تحول بهنجار است و ثانیاً ارتباط والد فرزندی بهنجار و مبتنی بر عواطف مثبت و تأمین کننده نیازهای زیستی و روان شناختی کودکان به نحو شایسته و در زمان مناسب، از مهم ترین عناصر در شکل گیری دلبستگی ایمن در کودکان است. تحقق دلبستگی ایمن در کودکان از مهم ترین عوامل مصونیت بخش در کودک است.
۸.
پژوهش حاضر با هدف تدوین مدل تعهد دینی بر اساس طرح واره های ناسازگار اولیه با نقش میانجی تصویر خدا انجام شد. این پژوهش بنیادی و طرح پژوهش از نوع همبستگی مبتنی بر روابط مدل معادلات ساختاری بود. جامعه آماری شامل کلیه دانشجویان پسر و دختر دانشگاه آزاد اسلامی واحد یادگار امام خمینی در نیم سال دوم تحصیلی 1402 1403بود که نمونه ای به حجم 340 نفر با روش نمونه گیری تصادفی خوشه ای چند مرحله ای انتخاب و داده ها با استفاده از پرسش نامه های تعهد مذهبی ورتینگتون و همکاران (فرم کوتاه طرح واره های ناسازگاز اولیه یانگ و تصویر خدای امیدی و همکاران) جمع آوری شدند. جهت تحلیل داده ها از روش مدل یابی معادلات ساختاری به شیوه حداکثر درست نمایی استفاده شد که با نرم افزارهای آماری SPSS-27 و AMOS-29 انجام شد. نتایج نشان داد فرضیه کلی پژوهش تأیید و می توان بیان کرد مدل ساختاری تعهد دینی بر اساس طرح واره های ناسازگار اولیه با واسطه گری تصویر خدا با داده های تجربی برازش دارد. نتایج نشان داد که عوامل مختلف روان شناختی و شناختی، به ویژه طرح واره های ناسازگار اولیه، نقش قابل توجهی در شکل گیری و تقویت تعهد دینی دارند. تصویر خدا به عنوان یک متغیر میانجی، ارتباط میان این عوامل را به طور معناداری تقویت کرد. این یافته ها تأکید می کنند که تعهد دینی یک پدیده چندبعدی است که ریشه در ساختارهای شناختی دارد.
۹.
کمال گرایی منفی به عنوان یک مشکل روان شناختی شناخته می شود که می تواند تأثیرات منفی بر سلامت روان و روابط فردی داشته باشد. هدف این پژوهش، تبیین مؤلفه های کمال گرایی منفی از منظر اسلامی است. این تحقیق به روش کیفی و با استفاده از تحلیل محتوا انجام شده است. ابتدا واژه کمال گرایی در ادبیات روان شناسی تعریف شد و سپس با جست وجو در متون اسلامی، ۲۷۰ آیه و روایت مرتبط شناسایی گردید. داده ها از طریق کدگذاری باز، محوری و انتخابی تحلیل شدند که در نهایت ۱۳ مؤلفه اصلی استخراج شد. نتایج نشان داد که دین اسلام ضمن تشویق به کمال گرایی مثبت، بر پرهیز از کمال گرایی منفی تأکید دارد. مؤلفه های شناسایی شده شامل سخت گیری، عیب جویی، اهمال کاری، عدم توانایی عبور از اشتباهات و بخشش خود و دیگران، عدم توجه به ظرفیت و میزان توانمندی شخصی، خستگی و دل زدگی، آرزومندی افراطی، خودرأیی و عدم توجه به جنبه های مثبت زندگی، اشتغال توجه بیش از حد به امور جزئی و بدون ثمر، عدم انعطاف پذیری و سازگاری، عزت نفس پایین و مؤلفه قلمرویی کمال گرایی منفی هستند. این مؤلفه ها همگی در متون اسلامی مورد نکوهش قرار گرفته اند. تحقیق حاضر نشان می دهد که کمال گرایی منفی نه تنها با اصول اسلامی سازگار نیست، بلکه می تواند به اختلالات روانی منجر شود. بنابراین شناخت ابعاد این سازه از دیدگاه اسلامی می تواند به تدوین برنامه های آموزشی و درمانی مؤثر کمک کند.
۱۰.
علم حضوری جایگاهی ویژه در معرفت شناسی دارد؛ به گونه ای که نخستین سنگ بناى معرفت یقینى انسان بر علمى حضورى، بى واسطه و تردیدناپذیر مبتنى است. در روان شناسی معاصر نیز، اگرچه روان شناسان مستقیماً از ماهیت فلسفی علم حضوری و جایگاه آن بحثی نکرده اند، اما در میان موضوعات و مسائل این علم، شواهدی را می توان یافت که قرابت زیادی با علم حضوری دارد. پژوهش حاضر، با هدف ردیابی و تحلیل مصادیق حاکی از علم حضوری در مکاتب روان شناسی معاصر انجام شد. روش پژوهش نیز کیفی از نوع توصیفی تحلیلی بود. بررسی ها نشان داد که آموزه علم حضوری، سنخیت زیادی با دانش روان شناسی دارد و به همان میزان که بحث درباره شناخت ها، انگیزه ها و گرایش های انسانی کمتر در شعاع تجربه حسی قرار می گیرد، بیشتر متعلق علم حضوری است. درنتیجه، بررسی مکاتب و رویکردهای عمده در روان شناسی معاصر، از جمله ساخت گرایی، کارکردگرایی، روان تحلیل گری، انسان گرایی و شناختی، نشانگر رگه هایی از علم حضوری در برخی از مباحث است؛ به گونه ای که هرکدام به نحوی حکایتگر علم حضوری هستند.
۱۱.
طرز تلقی یکسانی فرزندپروری غربی برای فرهنگ اسلامی و فقدان بینش وحیانی در کنش هسته ای نظام روان شناختی والدگری در جوامع بشری امروز، از مهم ترین ریشه هایی است که بنیان شخصیتی افراد خانواده را متزلزل کرده و تحول عقلی فرزند و سلامت روانی بشر را به مخاطره انداخته است. بینش از مبانی و اصول والدگری معنوی خداسو از دیدگاه وحیانی، زمینه ساز تصحیح حوزه های ادراکی، رشد تربیت نیکو، بالیدگی شخصیت و ارتقای سلامت روانی والدین و فرزندان خواهد بود. خردمندی (کنش هسته ای نظام روان شناختی والدگری)، نیازهای معنوی وجودی، چند بُعدی بودن انسان و میل فطری به معنویت، غایت نگری و اختیار انسان از جمله این مبانی است که هریک تعدادی اصول تربیتی استخراج و استنباط می گردد. هدف این مقاله تبیین این مبانی و اصول کشف شده از آنهاست که در متون دینی (قرآن و حدیث) به آن پرداخته شده است. روش این پژوهش به منظور تحلیل مبانی و اصول والدگری معنوی خداسو از جملات توصیفی تبیینی متون اسلامی (قرآن و حدیث) از روش های تحلیل محتوا استفاده شد. بدین منظور، به وسیله واژگان جمع آوری شده در حوزه والدگری، جملات توصیفی تبیینی مرتبط با موضوع در متون اسلامی جست وجو و انتخاب گردید. یافته های این تحقیق شامل چهارده اصل تربیتی است که در نظام والدگری معنوی خداسو از دیدگاه اسلام، محور است و لازم است در تربیت فرزندان مورد توجه قرار گیرند و شناخت، باور، عواطف، احساسات و اخلاق والدین و فرزندان بر اساس آنها سامان پذیرد.
۱۲.
تحقیق حاضر با هدف پیش بینی معنای زندگی بر اساس انعطاف پذیری روان شناختی و بهزیستی معنوی در زنان متأهل شهر قم صورت گرفت. این تحقیق از حیث هدف، کاربردی و از حیث روش، توصیفی از نوع همبستگی بود. جامعه آماری، کلیه زنان متأهل شهر قم بودند که بر اساس فرمول تاباچنیک و فیدل، 250 نفر از زنان متأهل با روش نمونه گیری در دسترس به عنوان نمونه انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها شامل مقیاس معنای زندگی استایگر و فرایزر، مقیاس پذیرش و عمل (انعطاف پذیری روان شناختی) بوند و همکاران و مقیاس بهزیستی معنوی دهشیری و همکاران بود. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از آزمون ضریب همبستگی پیرسون و رگرسیون هم زمان با کمک نرم افزار spss 24 صورت گرفت. یافته ها نشان داد بین انعطاف پذیری روان شناختی و معنای زندگی و نیز بین بهزیستی معنوی و معنای زندگی رابطه معنادار وجود دارد. انعطاف پذیری روان شناختی، بیشتر و بهتر از بهزیستی معنوی توانست تغییرات متغیر معنای زندگی را پیش بینی کند. این یافته ها می تواند علاوه بر کاهش تناقضات قبلی درخصوص پیشینه تحقیق، پژوهشگران و روان شناسان را بیش ازپیش به سمت توجه به مؤلفه دین در انجام پژوهش های مرتبط و نقش آموزه های دینی، انعطاف پذیری روان شناختی و بهزیستی معنوی در افزایش معنای زندگی سوق دهد.
