توسعه فضاهای پیراشهری

این پژوهش روند فقر و محرومیت و چگونگی شکل گیری و بازتولید فضاهای فرودست در نواحی پیراشهری را مورد واکاوی قرار داده است. معرفت شناسی تحقیق را رئالیسم انتقادی تشکیل می دهد. استان سیستان و بلوچستان، به عنوان ناحیه موردمطالعه تحقیق انتخاب شده است. داده های موردنیاز تحقیق، به دو روش فراهم شده است. در مرحله نخست، داده های لازم از طریق اسناد مدون جمع آوری شده است. در مرحله دوم، جهت درک عوامل اثرگذار در شکل گیری سکونتگاه های فرودست و بازتولید آن، در سطح جامعه نمونه مراکز 26 شهرستان استان، به پرسشگری هدفمند، با 280 نفر، در سه سطح مردم محلی، 123نفر، نخبگان اداری، 95 نفر و نخبه های دانشگاهی ، 62 نفر، اقدام شده است. تبیین داده های جمع آوری شده، با استفاده از رویکرد تئوری زمینه ای بوده است. نتیجه نشان داد که شکل گیری سکونتگاه های حاشیه ای با عامل حکومت مندی در ارتباط است. تسلط دیدگاه ایدئولوژیک سبب شده که اقتصاد نئولیبرالِ حاکم بر ایران، ترکیبی از سیاست های بازار آزاد و کنترل دولتی باشد و خصوصی سازی و آزادسازی به گسترش رانت و فساد بیانجامد و بازار رقابتی شکل نگیرد. حکومت مندی مزبور، در بطن خود نوعی نظام نئوفئودالیته در بردارد که در آن شرکت های انحصاری بر بخش های حیاتی اقتصاد تسلط یافته اند که مانع ورود به اقتصادِ دانش می شود و فقر و حاشیه نشینی تولید و بازتولید می کند.

توسعه سریع و شتابان شهرگرایی در ایران و به ویژه در مناطق پیرامونی شهرهای بزرگ نظیر زاهدان، منجر به بروز چالش هایی در خصوص پایداری سکونتگاه های روستایی و افزایش مشکلات مدیریتی و اجتماعی در این مناطق شده است. یکی از راه های مقابله با این مشکلات، توجه به اصول حکمروایی خوب در این سکونتگاه ها است که می تواند بهبود کیفیت زندگی، پایداری اقتصادی و اجتماعی را در پی داشته باشد. این پژوهش باهدف ارزیابی حکمروایی خوب در روستاهای پیرامون شهر زاهدان و شناسایی مؤلفه های تأثیرگذار در این امر، انجام شده است. روش تحقیق این مطالعه از نوع توصیفی-تحلیلی است و از دو مدل تصمیم گیری چندمعیاره TOPSIS و AHP برای سنجش و اولویت بندی معیارها استفاده شده است. در این راستا، داده ها از طریق مقایسات زوجی و تحلیل وزن های مختلف معیارهای اجتماعی، اقتصادی، زیست محیطی و حکمرانی خوب در روستاها جمع آوری شدند. نتایج نشان داد که "حکمروایی خوب" با وزن نسبی 426/0 بیشترین اهمیت را در ارزیابی پایداری توسعه روستایی داشته و زیرمعیار "شفافیت" با وزن 416/0، مهم ترین عامل در این زمینه محسوب می شود. سایر معیارها شامل اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی به ترتیب با وزن های 250/0، 178/0 و 146/0 در رتبه های بعدی قرار گرفتند. براساس نتایج تحلیل، روستای گاوداران با امتیاز 85/0 به دلیل مشارکت بالای مردمی و شفافیت در مدیریت، بهترین عملکرد را در میان روستاها داشت. در مقابل، روستای رسول آباد با امتیاز 42/0 در پایین ترین رتبه قرار گرفت و نشان دهنده ضعف در مؤلفه های حکمرانی خوب به ویژه شفافیت و مشارکت اجتماعی بود. این پژوهش بر اهمیت تقویت شفافیت مدیریتی و افزایش مشارکت اجتماعی در روستاها تأکید می کند و بیان می کند که این فرآیند می تواند به طور مستقیم به توسعه پایدار در ابعاد اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی در نواحی پیراشهری منجر شود. این یافته ها می توانند به عنوان مبنای تصمیم گیری برای سیاست گذاران و مدیران محلی در تخصیص منابع و برنامه ریزی های توسعه ای در مناطق روستایی مورد استفاده قرار گیرند و بهبود کیفیت زندگی در این نواحی را تسهیل کنند.

دفاتر تسهیلگری باهدف بازآفرینی محلات ناکارآمد شهر مشهد از سال 1398 آغاز به کار نموده اند اما عوامل متعددی منجر به ناکارآمدی این دفاتر و کاهش تحقق اهداف بازآفرینی شده است. بنابراین این پژوهش باهدف طراحی مدل تأثیرگذاری رویکرد تسهیلگری در فرایند بازآفرینی محلات شهری و پیراشهری مشهد، از رویکرد معادلات ساختاری در نرم افزار SmartPLS و روش توصیفی تحلیلی بهره مند شده است. جامعه آماری شامل 100 نفر از مدیران ارشد و میانی شهرداری است که به روش خوشه ای محض نمونه گیری شده اند. ابزار جمع آوری داده ها پرسشنامه ای محقق ساخته شامل 100 متغیر است که درقالب 5 بعد دسته بندی شده است: 1.میزان آشنایی مدیران با فرایند تسهیلگری، 2.عملکرد دفاتر تسهیلگری، 3.رضایت از عملکرد دفاتر تسهیلگری، 4.میزان موافقت با دفاتر تسهیلگری و 5.میزان اثرگذاری و اثرپذیری آن ها. در راستای تحقق هدف پژوهش، ابتدا نظرات نمونه موردبررسی درباره متغیرهای تأثیرگذار در پژوهش جمع آوری و سپس وارد مدل معادلات ساختاری شده اند. نتایج مستخرج از مدل نشان داد که میزان آشنایی شورای اداری با فرایند تسهیلگری به عنوان متغیر مستقل قدرت اثر بیشتری بر ارزیابی عملکرد آن ها از دفاتر تسهیلگری به عنوان متغیر میانجی دارد و تأثیرگذاری دفاتر تسهیلگری به عنوان متغیر وابسته، بیش تر از ارزیابی عملکرد دفاتر توسط شورای اداری تأثیر می پذیرد. با توجه به ضرایب همبستگی به دست آمده و میزانR2، میزان آشنایی با رویکرد تسهیلگری می تواند به میزان 2/51 درصد از ارزیابی عملکرد مدیران نسبت به رویکرد تسهیلگری را مشخص کند. از طرف دیگر متغیرهای میانجی می توانند 6/51 درصد از میزان اثرگذاری دفاتر تسهیلگری را از دیدگاه مدیران شهری پیش بینی نمایند.

مقاله حاضر به بررسی کَده نام های روستایی مرتبط با پدیده های طبیعی در شهرستان بیرجند می پردازد و نقش عوامل جغرافیایی، زبانی و تاریخی را در شکل گیری و تحول این نام ها تحلیل می کند. کده نام ها به عنوان میراث زبانی و فرهنگی، حامل اطلاعات ارزشمندی درباره هویت، تاریخ و تعامل انسان با محیط طبیعی اند و در مناطق روستایی و پیراشهری، به دلیل قدمت و ثبات بیشتر اسامی، لایه های عمیق تری از فرهنگ، تاریخ و جغرافیا را منعکس می کنند. این مطالعه با رویکرد توصیفی-تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای و میدانی، جای نام های روستایی را براساس عناصر تشکیل دهنده طبیعی آن ها به پنج گروه آب جای نام، شیب جای نام، گیاه جای نام، جانور جای نام و کیهان جای نام تقسیم بندی و تحلیل می کند. آب جای نام ها به وجود منابع آبی و اهمیت آب در منطقه اشاره دارند و سایر گروه ها نیز بازتاب دهنده ویژگی های توپوگرافی، پوشش گیاهی، حیات وحش و باورهای کیهانی ساکنان هستند. یافته ها نشان می دهد که در نام گذاری روستاها، منابع طبیعی به ویژه آب، جایگاهی محوری دارند؛ چراکه آب اساسی ترین عامل شکل گیری سکونت گاه هاست. همچنین، بسامد بالای واژه های مرتبط با آب در نام روستاهای خراسان جنوبی، بیانگر اهمیت و تقدس آن در زندگانی و فرهنگ مردمان این دیار است. تحلیل ریشه شناختی و زبان شناختی نام ها، علاوه بر روشن سازی ارتباط انسان با طبیعت، می تواند در حفظ و احیای زبان های کهن، گویش های محلی و حفاظت از میراث فرهنگی منطقه مؤثر نیز باشد؛ چراکه بسیاری از نام های روستایی در این استان ریشه در زبان های فارسی باستان و میانه دارند.

مشارکت و رضایتمندی شهروندان در جمع آوری زباله در نواحی پیراشهری از عوامل مؤثر در مدیریت پسماند و توسعه پایدار این مناطق است. ارزیابی میزان همکاری و نظرات ساکنان می تواند به شناسایی چالش ها، بهبود برنامه ریزی ها و افزایش اثربخشی اقدامات کمک کند. این مطالعه با بررسی عوامل مؤثر بر مشارکت شهروندان، راهکارهایی را برای بهبود سیستم جمع آوری زباله و ارتقای رضایتمندی ارائه می دهد. لذا هدف تحقیق حاضر، ارزیابی مشارکت و رضایتمندی شهروندان در جمع آوری زباله در نواحی پیراشهری زاهدان است. روش این پژوهش توصیفی - تحلیلی و هدف آن کاربردی است. برای گردآوری اطلاعات موردنیاز از روش کتابخانه ای و میدانی استفاده گردید. جامعه آماری، جمعیت ساکنین نواحی پیراشهری زاهدان (گاوداران، سیادک و محمدآباد) می باشد که 330 نفر به عنوان نمونه آماری انتخاب شدند. ابزار اصلی تجزیه وتحلیل داده ها و اطلاعات پژوهش، نرم افزار SPSS است. براساس یافته های تحقیق، مشارکت ساکنین در جمع آوری زباله در شهر زاهدان با میانگین 711/2 نامطلوب است. میزان رضایت مندی شهروندان از شهرداری زاهدان در جمع آوری زباله با توجه به شاخص های خدماتی با میانگین 913/2، اجتماعی- فرهنگی با میانگین 905/2، محیط زیست با میانگین 845/2 و فنی و عمرانی با میانگین 903/2 نامطلوب ارزیابی شده است. نتایج تحقیق نشان دهنده وضعیت نامطلوب مشارکت شهروندان زاهدانی در جمع آوری زباله و رضایت نداشتن آنان از عملکرد شهرداری در ابعاد خدماتی، اجتماعی-فرهنگی، محیط زیست و فنی است. این یافته ها ضرورت بازنگری جدی در سیاست ها و بهبود مدیریت پسماند را برای جلب مشارکت عمومی و ارتقای کیفیت خدمات آشکار می سازد.

بافت های فرسوده شهری در فضاهای پیراکلان شهری سهم قابل توجهی از پهنه های کشور را به خود اختصاص داده اند و به دلیل فرسودگی زیرساخت ها و مشکلات اجتماعی و اقتصادی، به مکان هایی ناامن و غیرقابل سکونت تبدیل شده اند. با توجه تاریخچه فرهنگی طولانی شهر ورامین به عنوان یکی از شهرهای پیرامون کلان شهر تهران، ضرورت بازآفرینی این بافت ها برای بهبود کیفیت زندگی ساکنان و ارتقاء شرایط زیست محیطی و اجتماعی این مناطق به وضوح نمایان است. هدف این مقاله شناسایی عوامل مؤثر بر بازآفرینی بافت های فرسوده شهری شهر ورامین به عنوان فضای پیرا کلان شهری بر مبنای نظریه نوشهرگرایی است. پژوهش حاضر به شیوه توصیفی-تحلیلی انجام شده و به لحاظ هدف در گروه پژوهش های کاربردی قرار دارد. جمع آوری منابع و داده های پژوهش به دو شیوه کتابخانه ای و میدانی در قالب نظرسنجی(پرسشنامه از ساکنان محلی) انجام شده است و با بهره گیری از روش تحلیل عاملی در محیط از نرم افزار SPSS عوامل اصلی شناسایی شده و در نقشه های مربوطه با استفاده از و نرم افزار GIS ترسیم و تحلیل شده اند. نتایج تحقیق حاکی از آن است که از کل شاخص های موردسنجش در این پژوهش، تعداد 13 عامل شناسایی گردید که درمجموع 83 درصد از کل واریانس تجمعی را به خود اختصاص داده اند. این عامل ها به ترتیب اهمیت عبارت اند از: "زیرساخت های شهری"، "زیرساخت های اجتماعی، "سنت گرایی"، "تنوع مسکن"، "تعارض ها"، "ایمنی"، "ساماندهی اقتصادی"، "ارتقای فرهنگ"، "رفاه اجتماعی"، "سرزندگی"، "دسترسی"، "فضاسازی" و "محله محوری" و "مسکن قابل استطاعت". همچنین 6 عامل اول 52 درصد از واریانس تجمعی را شامل می شوند و بیشترین اهمیت را در بازآفرینی دارند.

پژوهش حاضر باهدف بررسی؛ آسیب پذیری فیزیکی بافت شهری در مقابل خطر زمین لرزه در فضاهای پیرامونی شهر تالش انجام شده است، ازاین رو به لحاظ هدف کاربردی، و ازنظر هدف روش کمی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای، اسنادی و میدانی است. همچنین در راستای تجزیه وتحلیل اطلاعات از محیط نرم افزار GIS، EXPERT CHOICE، و مدل فازی استفاده شده است. نتایج نشان داد، که از 904 هکتار منطقه موردمطالعه 521 هکتار(63/57 درصد) در وضعیت آسیب پذیری کم، 140 هکتار(48/15 درصد) در وضعیت آسیب پذیری خیلی کم، 117 هکتار(94/12 درصد) در وضعیت آسیب پذیری متوسط، 87 هکتار(62/9 درصد) در وضعیت آسیب پذیری زیاد و تنها 70 هکتار(74/7 درصد) در وضعیت آسیب پذیری خیلی زیاد قرار دارد. همچنین نتایج مبنی بر آن است که از بین شاخص های موردمطالعه به ترتیب: تراکم جمعیت با مقدار وزن 77/0، کیفیت ابنیه با مقدار 74/0، مساحت قطعات با مقدار 68/0، در آسیب پذیری فیزیکی شهر تالش در برابر زلزله بیشترین اهمیت را شامل شده اند.

توسعه روستایی معلول عوامل متعددی است و در این میان، زیرساخت ها می توانند نقش کلیدی را در روند دستیابی به توسعه روستایی ایفا نمایند. در میان ابعاد مختلف توسعه روستایی، مهم ترین بعد پایداری جمعیت است. پایداری جمعیت روستایی منوط به شناسایی و تقویت عوامل مرتبط و مؤثر بر آن است. با این اوصاف هدف پژوهش کمی و کاربردی حاضر که با ترکیبی از روش همبستگی و علی انجام گرفته است، شناسایی مهم ترین زیرساخت های مؤثر بر جمعیت روستاهای پیراشهری است که به صورت مطالعه موردی در میان 29 روستای پیرامون شهر سقز انجام شده است. ابزار اصلی برای گردآوری داده ها، ترکیبی از روش های اسنادی و میدانی است. برای تجزیه داده ها از نرم افزار SPSS (ضریب همبستگی پیرسون، رگرسیون چند متغیره و تکنیک تحلیل خوشه ای) و GIS و همچنین برای ارائه راهکارهای عملیاتی، از نظرات محققان و متخصصان توسعه روستایی و شهری استفاده شده است. نتایج مدل رگرسیونی مهم ترین عوامل تعیین کننده جمعیت روستایی نشان داد این مدل توانسته است 3/73 درصد از واریانس متغیر وابسته پژوهش را تبیین نماید. عوامل شناسایی شده براساس ضرایب تأثیر رگرسیونی استانداردشده (Beta) عبارت اند از: مخابرات و ارتباطات (496/0)، آموزشی (347/0) و فرهنگی ورزشی (274/0). نتایج حاصل از شناسایی و اولویت بندی راهکارهای عملیاتی تقویت تعیین کننده های کلیدی جمعیت روستاهای پیراشهری نشان داد، تجهیز و تقویت حمل ونقل عمومی روستایی (از طریق راه اندازی ناوگان اتوبوس رانی روستایی به شهر سقز به صورت مستمر و برنامه ریزی شده)، مهم ترین راهکار ازنظر محققان و متخصصان توسعه روستایی و شهری بوده است.