آموزش محیط زیست و توسعه پایدار

با توجه به اهمیت حیاتی معضل محیط زیست و ضرورت نگاه فرهنگی و آموزشی نسبت بدان، این پژوهش درصدد واکاوی چالش ها و مشکلات گنجاندن سواد محیط زیستی در برنامه های درسی دانشگاهی بود. پژوهش در حوزه سواد محیط زیستی انجام گرفته و ازنظر هدف، کاربردی و به لحاظ روش، کیفی از نوع تحلیل مضمون و مبتنی بر وارسی تجارب اندیشیده تعدادی از کارشناسان و صاحب نظران دانشگاهی حوزه محیط زیست استان اصفهان بود. با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند، دیدگاه ها و تجارب ۲۲ نفر منابع اطلاع رسان تحقیق در این زمینه جمع آوری و مورد کاوش قرار گرفت. ابزار جمع آوری اطلاعات پژوهش نیز مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته بود که با عنایت به اصل اشباع نظری انجام گرفت. جهت تجزیه وتحلیل اطلاعات حاصل از تحقیق و سازمان دهی آنها از روش هفت مرحله ای کلایزی استفاده شد. مجموعاً یافته های تحقیق نشان داد که ارتقای سواد محیط زیستی در نظام آموزش عالی کشور با دو معضل اساسی یعنی چالش های ساختاری و مسائل اجرایی مواجه است. چالش های ساختاری یا بنیادی مواردی همچون فقدان سیاستگذاری اصولی و دقیق محیط زیستی آموزش عالی، عدم وجود محتوای آموزشی و تجارب یادگیری مناسب در دانشگاه، فقدان فرهنگ نهادینه شده در حوزه محیط زیست و بی توجهی به سواد محیط زیستی در دوران ابتدایی را در برمی گیرد. در مقابل، مشکلات اجرایی این حوزه هم شامل مواردی مثل کمبود استادان و نیروی انسانی متخصص سواد محیط زیستی در دانشگاه، بی تفاوتی و عدم وجود دغدغه های محیط زیستی، تئوری زدگی افراطی آموزش ها و عدم وجود قوانین و یا چهارچوب های قانونی جدی است. بدیهی است مقابله اثربخش با چالش های یادشده مستلزم سیاستگذاری و برنامه ریزی دقیق نهاد دانشگاه در حوزه آموزش محیط زیست و بر مبنای آن، اقدامات علمی در این حوزه می باشد.

هدف اصلی پژوهش حاضر بررسی تأثیر درگیری مصرف کننده با برچسب های سبز بر قصد خرید محصولات بسته بندی شده پایدار با میانجی گری نگرش سبز (موردمطالعه: مصرف کنندگان آب معدنی شهر گرگان) بود. جامعه آماری پژوهش حاضر مصرف کنندگان آب معدنی شهر گرگان بودند. نمونه آماری 210 نفر بودند که بر اساس روش نمونه گیری معادلات ساختاری محاسبه شده و با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای انتخاب شدند. اطلاعات با استفاده از پرسشنامه گردآوری شد. این پژوهش از نوع کاربردی و توصیفی پیمایشی است و جمع آوری اطلاعات با پرسشنامه طیف پنج گزینه ای لیکرت گردآوری شد. روایی پرسش نامه با استفاده از روایی همگرا (میانگین واریانس استخراج شده) و روایی واگرا (تکنیک های معیار فورنل و لاکر، آزمون بار عرضی و نسبت هتروترت - مونوتریت) مورد ارزیابی قرار گرفت. پایایی آن نیز با آلفای کرونباخ، پایایی همگون و پایایی مرکب مورد تأیید قرار گرفت. به صورتی که پایایی متغیرهای پرسشنامه بالاتر از (7/0) ارزیابی شد. در انتها داده های حاصل از پرسش نامه با استفاده از آزمون های آماری مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفتند. اثر مستقیم درگیری مصرف کننده با برچسب های دوستدار محیط زیست بر قصد خرید محصولات غذایی بسته بندی شده پایدار برابر با 189/0 و اثر غیرمستقیم از طریق نگرش به خرید محصولات سبز برابر با 186/0 بود. اثر مستقیم درگیری مصرف کننده با برچسب های دوستدار محیط زیست بر نگرش به خرید محصول سبز 447/0 و اثر مستقیم نگرش به خرید محصول سبز قصد خرید محصولات غذایی بسته بندی شده پایدار برابر با 416/0 بود. این فرضیات با توجه به عدد معناداری مورد تأیید قرار گرفتند.

در جهان معاصر، لزوم توجه همه جانبه به مسائل و بحران های محیط زیستی از سوی تمام افراد بشر، حتی کودکان و نوجوانان، بیشتر احساس می شود. ما انسان های برآمده از نظام های تربیتی، بخش مهمی از تعادل چرخه های زیستی را از بین برده و شرایط را بحرانی کرده ایم، پس باید با توجه به آشفتگی های موجود در نظام های آموزشی، مسیری تازه در تربیت شهروندان محیط زیستی بگشاییم. هدف پژوهشگران از انجام این پژوهش، طراحی بسته آموزش محیط زیستی با تمرکز بر شهروندی محیط زیستی در مقطع ابتدایی در استان کهگیلویه وبویراحمد است. دراین راستا، با انجام مصاحبه نیمه ساختاریافته با سیزده نفر از مربیان، فعالان و خبرگان آموزش محیط زیستی که بر مبنای نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند، داده های لازم گردآوری شدند. سپس با روش تحلیل محتوای عرفی و بر اساس کدگذاری چهار مرحله ای، به سه پرسش 1. در طراحی و تدوین این بسته آموزشی برای زیست بوم منطقه کهگیلویه وبویراحمد، چه هدف هایی در قلمروهای شناختی، عاطفی و عملکردی مدنظر قرارمی گیرد؟ 2. در دستیابی به اهداف مدنظر، چه مواد و محتوای آموزشی باید انتخاب، طراحی و تدوین شود؟ و 3. روش های یاددهی و یادگیری محتوای این بسته آموزشی چیست؟ پاسخ داده شد. درنهایت یک بسته پیشنهادی 16 ساعته بر اساس مقولات به دست آمده، طراحی، تدوین و به صورت آزمایشی اجرا شد. نتایج نشان داد که علاوه بر مقوله های به دست آمده در اهداف شناختی، عاطفی و عملکردی، روش ها و محتوا، توجه به اموری مانند ویژگی های مربی، مبانی اصلی فرایند طراحی و بررسی عوامل زمینه ای نیز در اجرا و بازبینی این بسته آموزشی مهم است که باید مستمر و با نگاهی تحولی به اصلاح، ویرایش و بازطراحی بسته آموزشی پرداخته شود.

برای خط مشی گذاری یا سیاستگذاری عمومی می توان سطوح مختلفی در نظر گرفت. سطح راهبردی سیاستگذاری درواقع فصل مشترک موضوع سیاستگذاری عمومی و مدیریت استراتژیک محسوب می شود. خط مشی گذاری عمومی در رویکرد فرآیند آن دارای مراحل کلی تدوین، اجرا و ارزیابی است. مرحله اجرا نسبت به سایر مراحل کمتر موردتوجه قرارگرفته است. خط مشی ها زیست محیطی یکی از موضوعات مهم سطح راهبردی در کشورهای گوناگون محسوب می شود چراکه اثرات گسترده ای بر آحاد شهروندان داشته و به صورت مستقیم و طی یک بازه زمانی بلندمدت سلامت آنان را تحت تأثیر قرار می دهد. یکی از آشکارترین مسائل زیست محیطی کشور مسئله آلودگی هوا است که در این سال های اخیر اثرات منفی زیادی را به دنبال داشته است. قوانینی جهت رفع و کاهش آلودگی هوا تدوین شده است اما به طور کامل اجرایی نشده اند. پژوهش حاضر تحلیل چرایی و اولویت بندی موانع اجرایی قانون هوای پاک به عنوان یکی از مهم ترین راهبردهای زیست محیطی را از طریق به کارگیری رویکرد ترکیبی (ابتدا تحلیل مضمون و سپس تکنیک دیمتل) را دنبال می کند. تحلیل مضمون از طریق مصاحبه با مدیران و خبرگان زیست محیطی کشور و نهایتاً کدگذاری داده ها منجر به شکل گیری 5 مضمون فراگیر (موانع مربوط به مجریان و مدیران، محیطی، ساختاری، سخت افزاری و زیرساختی و نقص در ماهیت قانون) شده است. سپس برای سطح بندی موانع اجرای قانون هوای پاک با کمک مضامین سازمان دهنده پرسش نامه مقایسه زوجی تشکیل شده است. نهایتاً موانع اجرای قانون هوای پاک در دو سطح بالا (موانع اثرگذار) و پایین (موانع اثرپذیر) سطح بندی شده اند.

علی رغم مزیت های بی شمار شرکت های کوچک و متوسط در افزایش اشتغال، افزایش تولید ملی و بهبود کیفیت زندگی جامعه، عدم تداوم عملکرد آن ها به عنوان یکی از چالش های اساسی در کشور شناخته شده است. هدف از انجام پژوهش حاضر بررسی نقش قابلیت های اینترنت اشیاء و اقدامات محیط زیستی مناسب بر پایداری عملکرد شرکت های کوچک و متوسط است. جامعه آماری این پژوهش، مدیران ارشد شرکت های کوچک و متوسط پنج استان منتخب کشور (اصفهان، تهران، فارس، خراسان رضوی و آذریابجان شرقی) بوده که با استفاده از روش نمونه گیری گلوله برفی، تعداد 42 نفر به عنوان نمونه انتخاب شدند. در این پژوهش با استفاده از رویکرد دلفی فازی، معیارهای پایداری عملکرد و اقدامات محیط زیستی مناسب شناسایی شده از ادبیات پژوهش متناسب با شرکت های کوچک و متوسط پنج استان منتخب کشور بومی سازی شد. در ادامه با استفاده از مرحله اول ماتریس خانه کیفیت فازی، ارتباط قابلیت های اینترنت اشیاء در انجام اقدامات محیط زیستی مناسب موردبررسی قرار گرفت. نتایج این بخش نشان داد که اینترنت اشیاء بیشترین میزان تأثیر را بر انجام فرآیندهای بهینه، ارزیابی عملکرد و تعهد به استانداردهای محیط زیستی دارد. همچنین نتایج حاصل از مرحله دوم ماتریس خانه کیفیت فازی نشان داد که انجام اقدامات محیط زیستی مناسب بیشترین میزان تأثیر را بر دستیابی به کاهش انتشار گازهای گلخانه ای، مصرف انرژی و منابع، رضایت مشتریان، کیفیت محصولات تولیدشده و میزان درآمد در شرکت های کوچک و متوسط دارد.

تعلق مکانی فرصت رشد محیط زیست و توسعه فضای گردشگری است؛ زیرا زمینه صیانت از محیط زیست را فراهم کرده و رفتار گردشگران را در مسیری هدفمند هدایت می نماید. به همین منظور، هدف از انجام این پژوهش، تبیین مدل حس تعلق مکانی در رفتار محیط زیست گرایانه گردشگران شهرستان دزفول است. پژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی و ازنظر روش و ماهیت، توصیفی – تحلیلی است. جامعه آماری پژوهش حاضر را گردشگران شهرستان دزفول در سال 1402 تشکیل می دهند که تعداد آن ها برابر با 000/550/2 نفر برآورد گردیده است. حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران، 384 نفر مشخص گردید که با استفاده از روش نمونه گیری تصادفی ساده انتخاب شدند. برای گردآوری داده ها از پرسشنامه استفاده شد و برای تحلیل داده ها از رویکرد مدل سازی معادله ساختاری واریانس محور با کمک نرم افزارهای SPSS و Smart-PLS استفاده گردید. نتایج پژوهش نشان داد که حس تعلق مکانی با ضریب مسیر 667/0 بر رفتار محیط زیست گرایانه گردشگران شهرستان دزفول تأثیر دارد؛ همچنین وضعیت تمامی شاخص های پژوهش بالاتر از سطح متوسط و مطلوب است. درنهایت می توان نتیجه گرفت که مؤلفه های تعلق به مکان، هویت مکانی، وابستگی مکانی و دل بستگی احساسی به ترتیب اولویت بر رفتار محیط زیست گرایانه گردشگران شهرستان دزفول تأثیرگذارند.

پژوهش حاضر با هدف تحلیل سطح دانش و نگرش و نیز رفتارهای محیط زیستی مدیران اماکن ورزشی شهر تبریز انجام شد. این پژوهش توصیفی و از نوع پژوهش های کاربردی- توسعه ای است. جامعه آماری پژوهش، کلیه مدیران اماکن ورزشی دولتی شهر تبریز بودند (97 N=) که نمونه به شیوه تمام شمار انتخاب شد و مدیر 63 مجموعه ورزشی در پژوهش حاضر شرکت کردند. ابزار پژوهش پرسشنامه های سنجش دانش، نگرش و رفتار محیط زیستی بود که روایی صوری و محتوایی پرسشنامه ها توسط متخصصین مدیریت ورزشی تأیید و پایایی آن ها نیز به روش آلفای کرونباخ محاسبه شد. به منظور دستیابی به اهداف پژوهش از آزمون های غیرپارامتریک علامت ها، ضریب همبستگی رتبه ای اسپیرمن و یومن ویتنی استفاده شد. تحلیل داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS 26 در سطح معنی داری 05/0≥P انجام شد. نتایج نشان داد که اختلاف معنی داری بین سطح دانش و نیز رفتار محیط زیستی مدیران با نقطه میانی وجود ندارد اما سطح نگرش محیط زیستی مدیران به طور معنی داری کمتر از نقطه میانی بود. بررسی روابط بین متغیرها نشان داد که بین دانش محیط زیستی مدیران با نگرش و رفتار محیط زیستی آنان رابطه معنی داری وجود ندارد، اما رابطه بین نگرش محیط زیستی مدیران و رفتار محیط زیستی آنان معنی دار بود. بخش دیگر نتایج نشان داد دانش، نگرش و رفتار محیط زیستی مدیران اماکن ورزشی ارتباطی با سطح تحصیلات، سنوات خدمت و شرکت در دوره های دانش افزایی آنان ندارد. بر اساس یافته های پژوهش حاضر می توان گفت توسعه نگرش مثبت نسبت به مسائل محیط زیستی در مدیران اماکن ورزشی می تواند همراه با تغییر رفتار در حفظ محیط زیستی آنان باشد.

امروزه نقش کلیدی نسل زد در تحولات پایداری و تأثیرگذاری آنها بر نسل های دیگر توجه زیادی در صنعت ازجمله بازاریابی به خود جلب کرده است. هدف این پژوهش تبیین مدل عوامل مؤثر بر رفتار پایدار مصرف کننده نسل زد با روش ترکیبی است. در بخش کیفی، با روش مطالعات اسنادی و تکنیک فراترکیب طبق دستورالعمل های سندلوسکی و باروسو، به استخراج شاخص های پژوهش پرداخته شد. جامعه آماری در این بخش، مقالات معتبر علمی هم راستا باهدف پژوهش بودند. نمونه کتابشناختی شامل 24 مقاله معتبر علمی بودند که معیارهای ورود و خروج را دارا بودند. روایی تفسیری مطالعه بر اساس رهنمودهای سندلوفسکی و باروسو تائید شد. از نرم افزار Endnote برای ذخیره و مدیریت مقالات استفاده شد. پایایی پژوهش نیز با روش ارزیابی مقایسه ای از طریق برنامه مهارت های ارزیابی انتقادی تائید شد. در بخش کمی، از روش مطالعات میدانی استفاده شد. جامعه پژوهش، دانشجویان نسل زد شهر تهران هستند که با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. ۳۶۱ پرسشنامه معتبر مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت. از ابزار پرسشنامه جهت گردآوری داده ها و برای تجزیه وتحلیل داده ها از روش تحلیل عاملی با معادلات ساختاری و نرم افزار اسمارت PLS استفاده شد. برای ارزیابی روایی، از دو شاخص روایی یگانه دوگانه و معیار فورنل-لاکر استفاده شد. پایایی نیز با ضریب آلفای کرونباخ سنجیده شد که برای کلیه ابعاد بالای 7/0 بود. نتایج حاکی از این بود که در بین 6 عامل شناسایی شده عوامل فرهنگی و اجتماعی با رتبه اول، سیاست های پایداری دولت با رتبه دوم، استراتژی های بازاریابی پایدار با رتبه سوم، عوامل روان شناختی با رتبه چهارم، فناوری های دیجیتال با رتبه پنجم، سبک زندگی پایدار با رتبه ششم، بیشترین تأثیر را بر رفتار پایدار مصرف کننده نسل زد دارند. در بخش کمی، از روش مطالعات میدانی استفاده شد. جامعه پژوهش، دانشجویان نسل زد شهر تهران هستند که با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند انتخاب شدند. ۳۶۱ پرسشنامه معتبر مورد تجزیه وتحلیل قرار گرفت. از ابزار پرسشنامه جهت گردآوری داده ها و برای تجزیه وتحلیل داده ها از روش تحلیل عاملی با معادلات ساختاری و نرم افزار اسمارت PLS استفاده شد. برای ارزیابی روایی، از دو شاخص روایی یگانه دوگانه و معیار فورنل-لاکر استفاده شد. پایایی نیز با ضریب آلفای کرونباخ سنجیده شد که برای کلیه ابعاد بالای 7/0 بود. نتایج حاکی از این بود که در بین 6 عامل شناسایی شده عوامل فرهنگی و اجتماعی با رتبه اول، سیاست های پایداری دولت با رتبه دوم، استراتژی های بازاریابی پایدار با رتبه سوم، عوامل روان شناختی با رتبه چهارم، فناوری های دیجیتال با رتبه پنجم، سبک زندگی پایدار با رتبه ششم، بیشترین تأثیر را بر رفتار پایدار مصرف کننده نسل زد دارند.

پژوهش حاضر با هدف بررسی رابطه الگوهای ارتباطی خانواده و تمایل به مصرف سبز با توجه به نقش واسطه ای هویت اخلاقی در میان دانش آموزان دوره دوم متوسطه شهر شیراز انجام گرفت. این پژوهش از منظر هدف کاربردی و ازنظر شیوه اجرا توصیفی همبستگی بوده است. برای این منظور 384 نفر از دانش آموزان (دختر و پسر) به روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای انتخاب و به پرسشنامه های خودگزارشی حاوی مقیاس الگوهای ارتباطی خانواده (فیتز پاتریک و ریچی،2007)، هویت اخلاقی (آکوئینو و رید،2002) و تمایل به مصرف سبز (رابرت و بیکن، 1997) پاسخ دادند ضمناً ویژگی های فنی (پایایی و روایی) مقیاس های مورداستفاده، بررسی و مورد تأیید قرار گرفت. به طورکلی نتایج تحلیل مسیر نشان داد که الگوی ارتباطی خانواده در دو بعد گفت وشنود و همنوایی بر تمایل به مصرف سبز اثر غیرمستقیم و مثبت دارد و دو بعد برونی سازی و درونی سازی هویت اخلاقی بر تمایل به مصرف سبز اثر مثبت و مستقیم دارد و اثر مستقیم و مثبت الگوی ارتباطی خانواده (گفت وشنود و همنوایی) بر هویت اخلاقی (برونی سازی و درونی سازی) مورد تأیید قرار گرفت. واریانس تبیین شده ی تمایل به مصرف سبز نیز در این پژوهش برابر با 29/0 به دست آمد و درنهایت مشخصه های برازندگی به دست آمده بیانگر برازش مناسب مدل پیش بینی تمایل به مصرف سبز با جامعه نظری بوده است.

امروزه برای تمامی سازمان ها در هر ابعادی آشکار است که عدم توجه به مؤلفه های پایداری حاصل از عملکردشان منجر به زیان های جبران ناپذیری در حیطه اعتبار سازمانی و شخصی آنها می شود. در سال های اخیر تا حدودی آگاهی عمومی نسبت به اهمیت و مشکلات محیط زیستی بالا رفته و همین امر باعث شده تا افراد، گروه ها و سازمان های مختلف برای بالابردن اعتماد و مشارکت بیشتر کارکنان خود و همچنین رسیدگی به مسئولیت اجتماعی در قبال مسائل محیط زیستی، توجه بیشتری به کاهش اثرات محیط زیستی کارکردشان نسبت به گذشته داشته باشند و در این زمینه برنامه ریزی و اقدام نمایند. در همین جهت، سازمان های ارزیابی کننده نیز اقدام به طراحی و اجرای استانداردها و فرآیندهایی برای بررسی، ممیزی و امتیازدهی به این برنامه ها نموده اند. در این پژوهش تلاش شده است تا با پژوهش در مقالات معتبر داخلی و خارجی، شناسایی جوایز ملی و بین المللی مرتبط و بهره گیری از نظرات خبرگان حوزه های آموزش محیط زیست، فرهنگ سازمانی سبز، توسعه پایدار و مدل های تعالی، محتوای لازم برای ارزیابی سازمان ها در قالب یک جایزه ملی تعالی با مؤلفه های آموزش و فرهنگ سازمانی سبز را استخراج نماید. برای انجام این کار در سه مرحله از خبرگان توسط پرسشنامه نظرسنجی صورت گرفت. نتایج حاصل از داده ها با استفاده از نرم افزار MAXQUDA منجر به شناسایی 85 مؤلفه نهایی برای بررسی عملکرد سازمان ها در حوزه آموزش محیط زیست و فرهنگ سازمانی سبز شده است که در این مقاله معرفی شده اند.