میراث جنوب غربی آسیا

این مقاله با تأکید بر نقش بنیادین گزارش های باستان شناسی در تولید، حفظ و انتقال دانش، به بررسی ضرورت تهیه، انتشار و دسترسی آزاد به این اسناد اولیه می پردازد. استدلال اصلی نوشتار آن است که کاوش، فرآیندی ذاتاً تخریبی است و تنها از طریق تدوین جامع و دقیق گزارش های میدانی است که امکان بازآفرینی لایه ها، سازه ها و یافته ها برای نسل های آینده فراهم می شود. بر اساس اصول اخلاقی و روش شناختی باستان شناسی و منشورهای نهادهای بین المللی، انتشار به موقع و بدون محدودیت گزارش ها شرط بنیادین شفافیت، نقدپذیری و تداوم پژوهش علمی است. مقاله نشان می دهد که محدودسازی یا امنیتی سازی این گزارش ها مانع از بازبینی علمی، یکپارچه سازی داده ها و شکل گیری مطالعات کلان نگر می شود و زمینه را برای تحریف داده ها و بهره برداری های سیاسی فراهم می سازد. همچنین چالش هایی چون نگرانی های مالکیت فکری، کمبود منابع، نبود استانداردهای ثبت و خطرات حفاظتی مورد بحث قرار گرفته و راهکارهایی نظیر ایجاد مخازن دیجیتال با دسترسی آزاد، سیاست گذاری الزام آور، انتشار مرحله ای و فرهنگ سازی علمی پیشنهاد شده است. مقاله نتیجه می گیرد که داده های باستان شناختی میراث مشترک جامعه علمی و بشری اند و دسترسی آزاد به آن ها پیش شرط پویایی، مسئولیت پذیری و پیشرفت واقعی دانش باستان شناسی است.

اصالت مفهوم متغیری است که بسته به زمان، مکان، نیازِ جامعهِ هدف، تنوع فرهنگی، میراث بومی، نقش بستر، مردمان بومی و کنشگران تعاریف متفاوتی خواهد داشت. از دیگر سوی اصالت، رابطه ی مستقیمی با حفاظت و نگهداری آثار فرهنگی دارد. از این رو بازشناسی مفهوم اصالت از منظر فرهنگ ایرانی می تواند نقشی تعیین کننده در بازشناخت شیوه های مداخله و حفاظت از آثار ایرانی _ اسلامی داشته باشد. متاسفانه تا کنون مطالعات عمیقی در این حوزه برای ارائه یک رویکرد بومی در حفاظت و مرمت صورت نگرفته است. پژوهش حاضر در پی بازشناخت مفهوم اصالت و حفاظت و مؤلفه های مؤثر بر آنها در یک اثر تاریخی _ هنری از منظر آئین زرتشت است تا بتوان از این مؤلفه ها در تدوین رویکردی بومی برای مداخله در این آثار یا احیاء اصالت آنها در فرآیندهای حفاظتی _مرمتی بهره مند شد. برای درون فهمی و متن پژوهی متون موجود، در این پژوهش از روش استقرایی استفاده شده است. بررسی آئین زرتشت و مطالعه متون این دین نشان داد که در این متون به اصالت در مفهوم مورد نظر این پژوهش پرداخته نشده است و بعید به نظر می رسد که کلمه اصل و اصیل در زمان زرتشت کاربرد داشته باشد لکن اگر ارزش و اصول مطرح شده در اصول و آئین دین زرتشت به-عنوان ارزش های واجد اصالت فرض شود، می توان اصولی مبنی بر اصالت از آن استخراج و مؤلفه های اصالت در آئین زرتشت را به صورت اصالت و تداوم (سیر استکمالی)، اصالت و ارزش های ملموس و ناملموس، اصالت منشاء، اصالت و تمامیت، اصالت و نظم، اصالت روش ساخت، اصالت تغییر، اصالت ایده و خلاقیت، مفروض داشت. برخلاف واژه اصالت و مفاهیم پیرامون آن، در گاتها بارها به واژه حفاظت و هم تایان آن مانند محافظت، مراقبت، نگاهداری، نگاهبانی، پاسداری، حفظ و ... اشاره شده است. از این عمیق تر در گاتها، عملاً دستورات و فرازهای مشخصی برای حفاظت بخصوص در حوزه محیط زیست و فلزات وجود دارد. تحلیل نتایج حاصل از این پژوهش منجر به تدوین مؤلفه های اصالت و حفاظت از منظر آئین زرتشت شد. این نتایج در یک پژوهش گسترده تر روشنگر مسیری برای تعریف رویکردی بومی در زمینهِ ی مداخلات حفاظتی و مرمتی بود.    

آسیاب ها در ایران، با بهره گیری از جریان طبیعی آب، نقش مهمی در تأمین آرد و مایحتاج معیشت جوامع سنتی داشته اند. یکی از این آسیاب های تاریخی، آسیاب آربالا در شهر میمه (استان اصفهان) است که وابسته به قنات میراث جهانی مزدآباد است و از سازه های آبی مهم در شهر میمه محسوب می شود. به رغم اهمیت این بنا، تاکنون مطالعات تاریخی، فنی و مستند سازی معماری در خصوص این آسیاب انجام نشده و در حال حاضر ساختمان آن آسیب های فراوانی دیده و بخش های مهمی از آن تخریب و اجزای مهم آن مفقود و به صورت متروک رها شده است. هدف این نوشتار بازخوانی ساختار معماری و فنی آسیاب در وضعیت پیش از تخریب و شناخت دانش بومی بکار رفته در آسیاب است. بدین منظور روش توصیفی تحلیلی به کار رفته و از اطلاعات مختلف از جمله اطلاعات کتابخانه ای، مصاحبه با افراد مطلع و کارشناسان، برداشت های میدانی و رجوع به تاریخ شفاهی استفاده شده است و در این راستا با 9 نفر از اهالی مطلع میمه مصاحبه نیمه ساختار یافته انجام شد. در این نوشتار علاوه بر ارائه اطلاعات مختلف تاریخی و معرفی موقعیت مکانی آن به ویژه در ارتباط با سایر سازه های آبی تاریخی شهر میمه، نقشه های فنی آسیاب منطبق با وضعیت پیش از تخریب آن تهیه و تدوین گردید و اجزای مهم عملکردی آسیاب بازخوانی شدند که می تواند مبنای تهیه طرح مرمت و بازسازی آسیاب قرار گیرد. علاوه بر این، با نگاه به ظرفیت گردشگری قنات میراث جهانی مزدآباد و دیگر سازه های آبی محدوده هم جوار و نیز ظرفیت های تاریخی و گردشگری شهر میمه، پیشنهاد هایی در زمینه احیای عملکردی این آسیاب با رویکرد گردشگری مطرح شده است.

قالی های عصر صفوی، از شاخص ترین دستاوردهای هنری ایران به شمار می آیند که نظام طراحی آن ها مبتنی بر ترکیب پیچیده ای از هندسه و نقش مایه های تزئینی است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل تبار شناختی ساختار طراحی یکی از قالی های دوره صفوی، محفوظ در موزه متروپولیتن نیویورک، انجام گرفته است. روش تحقیق، تاریخی تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه ای، اسنادی و بررسی مستقیم تصاویر قالی مذکور است. در گام نخست، تحولات طراحی از دوران پیشاصفوی تا صفوی مرور شده و جایگاه نظام قابی در این سیر تحول تبیین گردیده است. سپس ساختار هندسی و نظام واگیره ای قالی مورد مطالعه بازسازی و تحلیل شده است. یافته ها نشان می دهد که قالی موزه متروپولیتن واجد ساختاری منسجم است که بر مبنای شبکه های هندسی منظم شکل گرفته و از طریق تکرار و ترکیب واگیره ها، هماهنگی میان اجزا و کلیت اثر را تضمین کرده است. تحلیل تبارشناسی این ساختار روشن می سازد که قالی قابی صفوی علاوه بر تداوم سنت های طراحی پیشین، نمایانگر نوآوری هایی است که در راستای نظام مند کردن فضای تزئینی و ایجاد انسجام بصری در هنر فرش بافی ایران دوره صفوی صورت پذیرفته است. این پژوهش تأکید می کند که درک نظام ساختاری و هندسی قالی های صفوی، کلیدی برای فهم زبان طراحی سنتی ایران و مسیر تکامل آن در تاریخ هنر اسلامی به شمار می رود. یافته های پژوهش نشان می دهد، ساختار طراحی قالی بر نوعی جهان بینی زیبایی شناسانه هندسی استوار است. از سویی مهم ترین یافته این پژوهش در جستجوی ساختار قالی مورد نظر، نشان می دهد که زیرساخت طرح این نمونه را باید در منطق ترسیم گره های چینی جستجو کرد چنانچه در این نمونه طرح اصلی گره شمسه، هشت و عروسک است.

در این مقاله به گروهی کوچک از دست بندهای برنزی (حلقه های باز) که در ورودی فضای معبد یوکاری انزاف (انزافِ علیا) (CTU B 4-1A–D؛ B 4-2؛B 4-3a–c). که در کشور ترکیه به دست آمده و با توجه به منابع باقی مانده از نگارش های کوتاهِ دوران اورارتو خطاب به خالدی (Ḫaldi) کنده کاری شده، به بررسی این آثار پرداخته می شود که بر مبنای اصول اندازه گیری دقیق، مشاهدات فنی شیارها و مقایسه دانش قرائت کتیبه در کتیبه های، ثانوی هستند و بر ساخته های غیر اورارتویی افزوده شده اند. این امر در عمقِ ناپیوسته خطوط، باز حکاکی های قلم بورین و فشردگی ها در محلِ اتصال نمایان است. در مقابل، آرایه آغازین با نقش شِورون (استخوان ماهی) در دو سر، بخشی از طرح نخستینِ دست بند بوده است. ساختار دست بند و سری بودنِ قالبِ نوشتار نشان دهنده کارکردِ نذری است. اشیایی که احتمالا از راه یورش به دست آمده اند با فرمولِ شاهانه کتیبه دار شده و به عنوان نذر در محوطه معبد نهاده شده اند. هم سنجی ها از گغارکونیک (Gegharkunik) و گیلان (مارلیک) این نمونه ها را در سنتِ گسترده تر قفقازی- کاسپی دست بندهای باز با تزیینات هندسی انتهایی جای می دهد. در انتها ذکر جای نامِ اموشا (Amuša) بر «آرگیشتی (Argišti)، پدر روسا (Rusa)» از تانهات (Tanahat)، از جانمایی محتمل در جنوب ارمنستان باستانی پشتیبانی می کند، مورد بررسی قرار می گیرد؛ نتیجه ای که با جهت های گسترش اورارتویی در امتداد بالادستِ رودِ ارس سازگار است.

تغییر اقلیم ناشی از گرمایش جهانی، یکی از اساسی ترین چالش های معاصر بشر است که پیامدهای گسترده ای بر اکوسیستم ها، معیشت و جوامع انسانی بر جای می گذارد. این مقاله ضمن مرور مهم ترین پیامدهای تغییر اقلیم بر تنوع زیستی، جابه جایی و فروپاشی زیستگاه ها، کشاورزی، امنیت غذایی، سلامت انسان و زیرساخت های انسانی، بر اهمیت رویکرد دیرین اقلیم شناسی در مطالعات باستان شناسی تأکید می کند. با ادغام داده های دیرین اقلیمی (نظیر مغزه های رسوبی دریاچه ها، مغزه های یخی، غارسنگ ها و حلقه های درختی) با شواهد باستان شناختی، می توان درک روشن تری از نحوه واکنش، سازگاری، جابه جایی و گاه فروپاشی جوامع گذشته در برابر رویدادهای حدی اقلیمی، به ویژه دوره های خشک سالی عصر هولوسن، به دست آورد. نمونه های متعددی از جنوب غربی آسیا، از جمله ایران، میان رودان و دره رود سند نشان می دهد جوامع باستانی با توسعه سامانه های پیشرفته مدیریت آب و تعدیل الگوهای کشت، در برابر نوسانات بارش و دما راهبردهای تطبیقی پیچیده ای به کار بسته اند. مقاله حاضر همچنین با اشاره به تهدید زیست بوم های حساس، روند فزاینده رویدادهای حدی (طوفان، سیلاب، موج گرما، هجوم سرما و خشک سالی) و اثرات آن بر سلامت جسمی و روانی انسان، نشان می دهد که مطالعه بلندمدت برهم کنش انسان محیط چگونه می تواند به غنای مدل های اقلیمی، ارتقای مفهوم تاب آوری و تدوین سیاست های کارآمد برای سازگاری و کاهش اثرات تغییر اقلیم در جوامع امروزی یاری رساند.