دانش حفاظت و مرمت آثار تاریخی- فرهنگی

وران زندی ه، دوران کوتاه ی در حکوم ت ه ای ش کل گرفت ه در ایران اس ت که با فرماندهی در ش هر ش یراز به حیات خ ود ادام ه داد. در این زمان خان ی اس ت. در این بنا ب ا ویژگی خ اص معماری خ ود از آرایه ه ر چن د کوت اه آث ار مختلفی س اخته ش د ک ه یکی از مهمتری ن آن ه ا، ارگ کریم ه ای مختل ف تزیین ی اس تفاده ش ده و نقاش ی دی واری یکی از آنهاس ت ک ه متاس فانه در دوران قاجار در زی ر الیه گچ مخفی ش ده و دوب اره روی ه ای زندی ه از زیر گچ خارج ش ده که ت ا کنون ه ا نقاش ی قاج اری کش یده ش ده اس ت. ام روزه در برخ ی بخش ها نقاش ی آن در برخ ی قس مت ها شناس ی و ساختارشناس ی رنگدانه ه ای دوره زندیه صورت نپذیرفته اس ت. هدف در این پژوهش فن مطالع ات زی ادی ب ر روی شناس ایی رنگدانه خانی اس ت. س وال مطرح ش ده این اس ت که ترکی ب این مواد رنگی ش امل چه نوع موادی اس ت. بادر نقاش ی دی واری دوره زندی ه در ارگ کری م دهندهبرای شناس ایی عنصری و ترکیبی مواد تش کیل RAMAN و SSEM–ED، FT-IR توج ه ب ه ای ن موض وع، از روش آنالیزهای دس تگاهی دارد که ترکیبات رنگدانه قرمز ش امل اکس ید س رب (س رنج) و احتماال اکس ید آهن های حاصل ش ده بیان می ش ده اس ت. یافته ها اس تفاده رنگ (اخ را)، رنگدان ه آب ی ش امل آب ی اولتاماری ن (الج ورد- الزولی ت) و رنگدانه س بز ش امل مٌاالکیت (س بز کوهی) بوده ک ه بر روی بس ترهای گچی اج را ش ده-اند و از ی ک ترکی ب روغن ی ب ه عنوان بس ت و بس تر زیرین ه ا دارای س اختار معدنی بوده و ب ا اینکه در اس تفاده ش ده اس ت. رنگدانه دوره قاج ار ب ه طور کام ل در زیر الیه گ چ قرار گرفته ماندگاری مناس بی ش ود با وجود وارد ش دن ان د. همچنی ن دیده می داش ته و تخری ب نش ده ه ای روغن ی اروپای ی در دوره زندیه در ایران از ای ن ترکیبات رنگی رن گ در نقاش ی دیواری اس تفاده نش ده است.

کتیبه گچبری مسجد آق قلعه در شهر نقاب سبزوار، یکی از آثار شاخص دوره ایلخانی در شرق ایران به شمار می رود که از منظر هنری، تاریخی و فناوری اهمیت ویژه ای دارد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی فنون اجرایی، آسیب شناسی، مطالعات آزمایشگاهی و تدوین شیوه ای علمی در حفاظت و مرمت این کتیبه انجام گرفته است. در مرحله نخست، با روش های مطالعات میدانی و تصویربرداری، وضعیت کلی کتیبه از نظر ساختار، لایه های رنگ، گچبری و تزئینات بررسی و مستندسازی شد. سپس با بهره گیری از روش های آنالیز دستگاهی پراش و فلورسانس پرتوی ایکس، ساختار و ترکیبات شیمیایی رنگ دانه های مورد استفاده در تزئین کتیبه شناسایی گردید که نتایج آن حاکی از کاربرد رنگ دانه های طبیعی معدنی نظیر قرمز اخرا و آبی لاجورد بود. در مرحله آسیب شناسی، عوامل تخریب و فرسایش اثر، همچون رطوبت صعودی و نزولی، نوسانات دمایی، فشار سازه ای، آلودگی های شیمیایی و بیولوژیکی و مداخلات مرمتی غیراصولی توسط عوامل انسانی شناسایی شد. بر این اساس، مراحل مختلف مرمت شامل پاک سازی، استحکام بخشی، بازسازی بخش های کمبود نقوش و کتیبه گچبری، موزون سازی رنگی و تثبیت نهایی اجرا گردید و در تمامی مراحل اصل بازگشت پذیری، کمینه سازی مداخله و هماهنگی بصری رعایت شد. در پایان، برای حفاظت بلندمدت اثر، پیشنهاداتی همچون کنترل شرایط محیطی، نصب حفاظ، آموزش متولیان و دفع رطوبت زیرساختی ارائه گردید. آنچه این پژوهش را از مطالعات مشابه مرمت آثار ایلخانی متمایز می سازد، به کارگیری هم زمان داده های آزمایشگاهی پیشرفته با تحلیل های میدانی برای ارائه یک مدل اجرایی یکپارچه و بومی سازی شده در مرمت کتیبه های گچبری رنگ آمیزی شده دوره ایلخانی است؛ مدلی که پیش تر در پژوهش های مرتبط با تزئینات گچی شرق ایران به صورت نظام مند ارائه نشده بود.

مجسمه های فضای باز (روباز) یا مجسمه های شهری به عنوان بخشی از میراث فرهنگی ، علاوه بر زیباسازی فضا، نقش مهم انتقال پیام به ناظران و هویت بخشی به معابر را ایفا می نمایند. تآب آوری این سازه ها مورد تهدید عوامل جوی، انسانی و زیست محیطی ست و در گذر زمان دچار فرسایش می گردند. در یک نمونه موردی، فضولات پرندگان، مجسمه برنزی نادرشاه افشار در مشهد را دچار آسیب و خردگی های متعدد نمودند. متاسفانه بعد از مرمت مجسمه نادرشاه و صرف هزینه های زمانی، اقتصادی بسیار زیاد، تهدید پرندگان هنوز پابرجا مانده است. هدف از این پژوهش، بازشناسی تجارب دانش بومی در جهت دفع پرندگان، مقایسه الگوهای کهن و تکنیک های مدرن دفع پرندگان، یافتن زمینه های هم افزایی مطالعات مردم شناسی، دانش حفاظت آثار تاریخی و طراحی شهری است. سوال اصلی پژوهش در مورد میزان انعطاف پذیری راهکارهای بومی برای حل معضل حفاظت مجسمه های شهری فلزی از آسیب پرندگان است. به این منظور پژوهشگر با روش توصیفی/ تحلیلی به استخراج الگوهای دانش بومی و بنیان های عقلانیت زیست محیطی دانشوران محلی در دفع پرندگان پرداخته و به مقایسه آن با شیوه های مدرن اقدام کرده است. این الگوها شامل : 1- الگوی محرومیت از لانه سازی، استقرار و غذا 2- الگوی صدا هراسی3- الگوی وحشت از حرکت اشیاء 4- الگوی خیرگی چشم پرندگان 5- الگوی رنگ هراسی (هراس پرندگان از رنگی خاص) 6- الگوی بو هراسی (هراس پرندگان از بویی خاص) هستند. نتایج نشان دهنده درجات بالای فهم اکولوژیک دانشوران محلی و انعطاف پذیری گسترده دانش های بومی در دفع پرندگان است. دانشوران بومی حوزه کشاورزی طی قرن ها مبارزه با پرندگان به عقلانیت زیست محیطی و دانش تجربی رفتارشناسی دست یافته اند. این روش های بومی، دوست دار محیط زیست، اقتصادی، قابل دسترس، ماندگار و تجدید پذیر در مقایسه با روش های مدرن دفع پرندگان از مجسمه های فضای باز هستند. پژوهش حاضر به اهمیت هم افزایی سه دانش طراحی شهری، حفاظت و دانش میراثی بومی تاکید دارد.

تخت سلیمان، واقع در منطقه ای کوهستانی در شمال غرب ایران، یکی از مراکز تاریخی و تمدنی مهم کشور است که از جنبه های مختلف علمی موردبررسی قرارگرفته است. این پژوهش با هدف شناسایی ویژگی های زیست محیطی مؤثر بر سکونت انسان ها و بررسی اثرات شرایط اقلیمی و محیطی بر حفاظت از آثار تاریخی انجام شده است. نتایج نشان می دهد که چشمه بزرگ تخت سلیمان و چشمه های کارستی متعدد، با تأمین آب حاوی املاح، نقش مهمی در شکل گیری سکونتگاه ها و ترکیب شیمیایی خاک داشته و به تبع آن، بر تنوع زیستی و پوشش گیاهی منطقه مؤثر بوده اند. بارندگی مناسب نیز موجب غنای پوشش گیاهی و ایجاد زیستگاه مطلوب برای گونه های جانوری شده است. اهداف اصلی تحقیق شامل شناسایی ظرفیت های زیست محیطی در شکل گیری سکونتگاه ها و ارائه راهکارهای سازگاری با شرایط اقلیمی برای حفاظت، مرمت و ساماندهی مجموعه است. با توجه به شرایط خاص اقلیمی تخت سلیمان، از جمله زمستان های طولانی و بارش سنگین برف، سؤال اصلی این است که چگونه می توان از آثار تاریخی منطقه حفاظت کرد. روش تحقیق به صورت تاریخی و توصیفی-تحلیلی، با استفاده از مطالعات کتابخانه ای و بازدیدهای میدانی بوده است. تحلیل و مقایسه پارامترهای اقلیمی شامل دما، رطوبت، بارش و تابش خورشیدی با استانداردهای بین المللی نشان داد که با مدیریت صحیح، برخی شاخص های اقلیمی می توانند در کاهش آسیب های فیزیکی آثار مؤثر باشند. بر این اساس، راهکارهای عملی مبتنی بر شاخص های کمی و کیفی برای کاهش اثرات مخرب عوامل محیطی ارائه شده است. مطالعه حاضر با تلفیق داده های تاریخی، معماری و محیطی، نقش مطالعات محیطی را در حفاظت محوطه های باستانی، به ویژه تخت سلیمان، برجسته ساخته و راهکارهایی علمی و کاربردی پیشنهاد می کند که می تواند حفاظت پایدار این میراث ارزشمند را تضمین کند.

حفاظت از میراث فرهنگی ناملموس در فضاهای تاریخی مستلزم درک چندلایه ای از فرهنگ، رفتار و معنا و همچنین مشارکت فعال مردم است. پژوهش حاضر با هدف بررسی تأثیر طراحی روایت های فرهنگی بر ارتقاء مشارکت مردمی به منظور حفاظت از میراث ناملموس در محدوده حریم مجموعه میراث جهانی بازار تاریخی تبریز (کوچه پاساژ) انجام شد. بدینسان، در راستای پاسخ به پرسش اصلی: «تأثیر طراحی روایت های فرهنگی بر ارتقاء مشارکت مردمی در حفاظت از میراث ناملموس به چه میزان است؟»، روش تحقیق آمیخته (کیفی-کمی) به کار گرفته شد. بطوریکه در بخش کیفی، با استفاده از رویکرد خودمردم نگاری، مشاهدات میدانی و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ساکنان و کسبه، داده هایی در ارتباط با تجارب زیسته، تعلق مکانی و ارزش های فرهنگی جمع آوری و با تحلیل مضمون ۲۸ گویه اصلی استخراج شد. در بخش کمی، پرسشنامه ای بر اساس گویه های کیفی طراحی و میان ۵۰ نفر از کاربران و ۱۶ نفر از متخصصان توزیع شد. تحلیل داده ها با آزمون های تحلیل عاملی اکتشافی، ضریب پایایی، همبستگی پیرسون و رگرسیون چندگانه انجام شد. یافته های پژوهش نشان دادند که میان مؤلفه های فرهنگی (ملموس، رفتاری و معنوی) و حس تعلق به مکان رابطه ای معنادار وجود دارد. چنانکه با الگوی روایت های فرهنگی طراحی شده و با استفاده از روش تصمیم گیری چندمعیاره TOPSIS ارزیابی و رتبه بندی شدند. نتایج نشان می دهد فرآیند طراحی روایت فرهنگی برمبنای تجریه زیسته کنشگران به عنوان ابزاری عملیاتی در انتقال ارزش های میراث ناملموس، تقویت حس تعلق به مکان و ارتقاء مشارکت فعال مردم در حفاظت از فضاهای تاریخی عمل خواهد نمود.

یکپارچگی به عنوان مؤلفه ای برای حفظ ارزش ها و اهمیت میراث فرهنگی، عاملی اساسی در فرایند حفاظت از میراث فرهنگی است. در شهرهای تاریخی با توجه به روند گسترش و توسعه، موضوع یکپارچگی و حفاظت اهمیت ویژه ای دارند. یکپارچگی می تواند باعث ایجاد تعادل میان حفاظت و توسعه شهری باشد. بخصوص در یکپارچگی تاریخی- ساختاری این موضوع قابل توجه جدی تر است. در حال حاضر متأسفانه با ازبین رفتن یکپارچگی ساختاریِ بافت های کهن، بسیاری از فضاهای شهری تحت تأثیر قرار گرفته و دچار آسیب شده اند. هدف از این مطالعه در کنار شناسایی شاخص های کلیدی مرتبط با یکپارچگی تاریخی- ساختاری، بررسی، ارزیابی و تحلیل این موضوع در بخشی از محدوده بافت تاریخی قزوین بود. این مطالعه با بازنمایی و بازخوانی وجوه اصیل و در جهت حفظ ارزش ها و اصالت های بافت تاریخی، به پرسش «در طی زمان چه تحولات کالبدی و ساختاری در محدوده مرکزی بافت تاریخی قزوین ایجاد شده و این تغییرات چه پیامدهایی را به همراه داشته است» پاسخ داده است. در این پژوهش با روشی توصیفی تحلیلی، شاخص های اصلی سنجش یکپارچگی بر اساس ضوابط حفاظتی و دیدگاه نظریه پردازان تعیین و پس از آن بر روی محلات راه ری، خندق بار و خیابان واقع در شهر قزوین در دو مقیاس محله و محدوده پیرامونی بررسی شد. در این مطالعه اسناد کتابخانه ای، منابع تاریخی، مطالعات میدانی و به ویژه تحلیل نقشه ها و تصاویر تاریخی (از اولین نقشه موجود مربوط به سال 1297 ه.ش تا به امروز) در جهت بررسی سیر تغییرات و تحولات مورد استفاده قرار گرفت. یافته ها در این مطالعه نشان داد که تغییرات و تحولات ایجاد شده در الگوهای ساختاری محله و همچنین ساختار تاریخی و عملکردی محدوده پیرامونی تأثیر گذاشته است. وضعیت حال حاضر به گونه ای است که بخشی از هویت و انسجام پیشین بخصوص در خطوط تاریخی دچار خدشه شده است. از این رو در کنار توجه به تداوم توسعه های شهر و تعادل بین وجود تاریخی و زندگی امروز، ضروری است تا ارزش های تاریخی محدوده و محله در اولویت قرار گیرد تا به تبع آن تغییراتی در نظام ساختار و تاریخی محدوده انجام پذیرد.

بتن به عنوان یکی از پرکاربردترین مصالح ساختمانی معاصر، با ویژگی هایی چون مقاومت فشاری بالا، قابلیت شکل پذیری، دردسترس بودن و هزینه مناسب، جایگاه ویژه ای در معماری و سازه های امروزی دارد. برخی از آثار معاصر معماری ایران و جهان که در فهرست میراث ملی و جهانی ثبت شده اند، با بهره گیری از بتن نمایان ساخته شده اند. بااین حال، قرارگیری این سازه ها در معرض شرایط جوی متنوع و آلودگی های ناشی از کلان شهرها، به ویژه در طول زمان، موجب بروز فرسایش و تغییرات ظاهری و ساختاری در بتن می شود. عوامل مخربی همچون باران های اسیدی، ترکیبات شیمیایی موجود در جو، املاح محلول و فرسایش ناشی از باد و آب، به تدریج موجب کاهش دوام و تضعیف ساختار بتن می گردند. این فرایند نه تنها به افت کیفیت بصری منجر می شود، بلکه ضرورت اقدامات حفاظتی و مرمتی را نیز اجتناب ناپذیر می سازد. ازاین رو، حفاظت سطوح بتنی در برابر عوامل محیطی و شیمیایی، رویکردی حیاتی در نگهداشت و پایداری این سازه ها به شمار می آید. در پاسخ به این چالش، بهره گیری از فناوری های نوین می تواند نقش مؤثری در افزایش دوام بتن ایفا کند. یکی از دستاوردهای مهم در این زمینه، اختراع پوشش مقاوم سیمانی ضدآب است که در سال ۱۳۹۵ ثبت و تأییدیه آن از سوی دانشگاه شیراز صادر شد. این پژوهش با رویکردی کاربردی انجام گرفته و در گام نخست به معرفی اختراع و شروع ایده آن پرداخته است. سپس با تبیین تشریح و توضیح آن و ماهیت و اهداف آن پرداخته و با ارائه نتایج آزمون های عملکردی در تشدید شرایط محیطی و جذب آب، کاربری مرتبط آن ارائه شده است. نتایج آزمون جذب آب ۲۴ ساعته نشان می دهد که این پوشش با میزان جذب تنها ۰.۳ درصد، در مقایسه با نمونه شاهد سیمانی با جذب ۱۴.۸ درصد، عملکردی چشمگیر در نفوذناپذیری در برابر رطوبت دارد. افزون بر این، پوشش مذکور باضخامت حداقل یک میلی متر، ویژگی های ضدآب و مقاومت در برابر شوره و اسید را داراست. سهولت استفاده و قابلیت اعمال بر روی سطوح متنوع، از دیگر مزایای این فناوری محسوب می شود. نکته قابل توجه آن است که پوشش مقاوم سیمانی ضد آب با حداقل تأثیر بصری، امکان حفاظت از بتن را بدون تغییر محسوس در ظاهر سطح فراهم می آورد.