متن شناسی ادب فارسی

التحبیر فی علم التعبیر یکی از قدیمی ترین خوابنامه های مستقل فارسی است که به امام فخر رازی (م: 606ق.) نسبت یافته و برای نخستین بار ایرج افشار در سال 1354 آن را تصحیح و چاپ کرده است. در این پژوهش تلاش شده است تا با بررسی تصحیح ایرج افشار و مقایسه آن با تعبیرالرؤیاهای عربی و خوابنامه های فارسی به یکی از سرچشمه های این اثر و جویباران حاصل از آن توجّه شود. همچنین با تطبیق تصحیح افشار با نسخه استفاده شده او و نیز با مقایسه آنها با دست نویس المعتبر فی علم التعبیر نشان داده شده است که از یک سو چاپ افشار اشکالات و کاستی های نسبتاً زیادی دارد و از سوی دیگر استفاده از دست نویس المعتبر فی علم التعبیر در تصحیح مجدّد این اثر و رفع کاستی های آن ضرورت دارد. این اشکالات و کاستی ها به طور عمده دو علّت داشته است: یکی خطای مصحّح و دیگر آسیب دیدگی نسخه. اشکالات و کاستی های نشئت گرفته از خطای مصحّح را می توان به شش گروه تقسیم کرد: افزودن کلمه یا کلمه های غیرضروری که در نسخه وجود ندارد، افزودن کلمه یا کلمه های نادرست، حذف بی دلیل کلمه یا کلمه هایی که در نسخه وجود دارد، غلط خوانی برخی از ضبط های نسخه، ثبت ضبط های نادرست در متن و قیاسی تصحیح نکردن آنها و در مواردی بسیار اندک اشکالات تایپی. اشکالات و کاستی های ناشی از آسیب دیدگی نسخه نیز به چهار گروه تقسیم می شود: ثبت نکردن ضبط های نسبتاً ناخوانا، ثبت نادرست ضبط های مبهم نسخه، ذکر نکردن ضبط های پاک شده و تشخیص ندادن محلّ فصل بندی هشت برگ پایانی.

بررسی دلایل ضعف و قوّت اقتباس، یکی از راه های مطلوب برای کمک به ادامه چرخه تولید این نوع آثار و استفاده روزافزون و توأم با جذب مخاطب از آثار ادبی و به ویژه متون ارزشمند ادبیات کلاسیک فارسی است. پویانمایی «آخرین داستان» یکی از آثار اقتباسی ساخته شده بر اساس قصه های شاهنامه فردوسی، یعنی داستان فریدون و ضحاک است. در این مقاله، تلاش می شود با توجه به رویکرد میان رشته ای و تأکید بر شاخص های مناسب برای اقتباس آثار ادبی شامل قصه و داستان، درون مایه و شخصیت سازی/شخصیت پردازی و سایر عناصر اثرگذار، به این سؤال اصلی پاسخ داده شود که این اقتباس چقدر موفق/ناموفق بوده و چه عناصری بر آن اثر گذاشته است. از این زاویه به نظر می رسد تغییر در روندهای علت و معلولی طرح اصلی، توسعه بعضاً نامناسب ماجراهای فرعی و حذف برخی خرده روایت ها، جذابیت های روایی نسخه پویانمایی را کاهش داده و تغییر در برجسته سازی درون مایه هایی مثل ستم، انتقام و عشق، نتوانسته است مانند نسخه ادبی، توجه مخاطبان را به خوبی جلب کند. همچنین، تفاوت در پرداخت شخصیت ها به ویژه فریدون و ضحاک و خالی شدن آنها از مظاهر حماسی و اسطوره ای، تا حد زیادی از هم حسی و علاقه مخاطبان آشنا به متن کاسته و تقلیدها در طراحی و تصویرسازی از نمونه های مشابه غیر ایرانی و خطاهای زبانی در گفت وگوها، در ناموفق بودن این اقتباس، اثرگذاری عمیقی داشته است.

گفتمان پویا، یکی از الگوهای مطرح در حوزه روایت شناسی و معنا شناسی است. اساس این الگو مبتنی بر مقوله های «هویت»، «شدن»، «نیل» و «غایت» است. گفتمان پویا به دلیل مبتنی بودن بر این مقوله های چهارگانه، الگوی مناسبی برای نشان دادن تحول و استعلای کلام در حوزه های گفتمانی و زبانی است. حکایت «توبه کردن ملک زاده گنجه» از باب چهارم بوستان سعدی، یکی از حکایت هایی است که در آن، این صیرورت و شدن از طریق شخصیت ملک زاده گنجه به خوبی بازنمایی می شود. در این حکایت، ملک زاده گنجه به منزله عامل فاعلی در کنار دیگر کنشگران، پیوسته سیری را مبتنی بر صیرورت از یک هویت توهمی به هویت واقعی دنبال می کند. این سیر مبتنی بر حضور ادراکی- حسی عامل فاعلی شکل می گیرد، توسعه پیدا می کند و حضوری هستی مدار برای او رقم می زند. براساس این، مسئله اصلی پژوهش، چگونگی گذر از نظام کنشی مبتنی بر روابط شناختی به نظام بُوشی مبتنی بر حضور ناب و اصیل است. پژوهش حاضر تلاش می کند تا با روش تحلیلی- توصیفی و تحلیل محتوای کیفی، این حکایت را براساس الگوی گفتمان پویا و چگونگی سیر استعلایی عامل فاعلی به یک وضعیت بُوشی را بررسی و تحلیل کند. درواقع، هدف پژوهش، بررسی سازوکارهای چگونگی سیر شخصیتی عامل فاعلی براساس الگوی گفتمان پویا برای دستیابی به هویت واقعی و حضوری هستی شناختی است. بررسی سازوکارهای معنایی به کارگرفته در این حکایت برای تبیین الگوی گفتمان پویا نشان می دهد که نوع مواجهه کنشگران با این موضوع و استفاده از فضای القایی دعا و نرم سخنی درنتیجه نوع تأثّر عاطفی عامل فاعلی از چنین فضایی، زمینه ساز استعلای شخصیتی ملک زاده به هویت واقعی و مواجهه او با حضوری رخدادی شده است. با کاربست گفتمان پویا در حکایت بوستان می توان الگوی جدیدی از آن را در حوزه تغییر و تحول گفتمانی و زبانی ارائه داد.

صائب تبریزی را می توان مشهورترین شاعر عهد صفوی و سبک هندی محسوب کرد. از همین رو، تحقیقات دامنه داری درباره وجوه مختلف شعر او انجام شده است. یکی از این پژوهش ها کتاب «فرهنگ اشعار صائب» است که در دو جلد و توسط احمدگلچین معانی تألیف شده است. مؤلّف پس از مقدمه ای مبسوط درباره شرح احوال و آثار صائب، لغات و ترکیبات شعر او را شرح و توضیح داده است. در پژوهش حاضر که به روش توصیفی-تحلیلی انجام گرفته، به سهوها و لغزش هایی پرداخته شده که در توضیح پاره ای از لغات و ترکیبات این کتاب راه یافته است. این سهوها بیشتر مربوط به مواردی هستند که مؤلّف قصد توضیح معنای کنایی عبارت را داشته است. در پاره ای موارد نیز مؤلّف یا تنها به ذکر معنای لغوی ترکیبات یا واژه ها بسنده کرده یا کنایه را با کنایه ای دیگر معنا کرده که در مجموع تأثیری در رفع ابهام از کلام نداشته است. می توان گفت آنچه در پدیدآمدن بخش زیادی از این لغزش ها تأثیر داشته، اعتماد زیاد گلچین به فرهنگ های لغت بوده است. گویا از هر ترکیب و یا عبارتی که در شعر صائب به کار رفته، باید همان معنای ضبط شده در فرهنگ ها را دریافت کرد. پژوهش حاضر نشان می دهد که بخشی از این خطاها را می توان با مراجعه به شعر خود صائب برطرف کرد.

دیوان مدوّنی از بدرالدین جاجرمی، شاعر قرن هفتم هجری، در دست نیست و سروده های او در جنگ ها، تذکره ها و فرهنگ ها پراکنده اند. روح اللّه خادمی اشعار پراکنده این شاعر و نیز فرزند او، محمد، را گرد آورده، تصحیح کرده و به چاپ رسانده است. این پژوهش با هدف نقد و بررسی تصحیح خادمی به پرسش های زیر پاسخ می دهد: بدخوانی ها و ضبط های نادرست این تصحیح کدام اند؟ چه مقدار از اشعار جاجرمی در این چاپ مغفول مانده است؟ چه اشعاری به اشتباه به بدرالدین جاجرمی نسبت داده شده اند؟ و اشکالات کلی و روش شناختی کار خادمی چیستند؟ در این مطالعه با رویکردی تحلیلی-انتقادی و مبتنی بر مقایسه نسخه های مختلف و بررسی قرائن متنی و فرامتنی، اشکالات کار مصحِّح در چهار دسته بررسی شده اند. در بخش «صورت های نادرست»، نمونه هایی از بدخوانی ها یا خطاهای حروف چینی ذکر شده اند. ذیل «افتاده ها»، اشعار نویافته ای از جاجرمی عرضه شده که در چاپ خادمی نیامده اند. «افزوده ها» اشعار شاعرانی همچون بدرالدین هروی، کمال الدین اسماعیل، خواجوی کرمانی و دیگران اند که با اتکا به منابع متأخر به اشتباه به جاجرمی نسبت داده شده اند. در بخش «اشکالات کلی و روش شناختی»، ایراداتی مانند ذکر مطالب مطوّل و غیرضروری در مقدمه، نقل نسخه بدل های بی اهمیت از منابع متأخر در پانوشت ها و شرح لغات و اعلام بدیهی در یادداشت ها بررسی شده اند. نتایج نشان می دهد که تصحیح خادمی گامی ارزشمند در احیای آثار جاجرمی است اما کاستی های آن از جمله صورت های نادرست ابیات، مغفول ماندن بعضی اشعار، انتساب نادرست برخی سروده ها به جاجرمی به دلیل اتکا به منابع متأخر و نامعتبر و اشکالات کلی و روش شناختی نیازمند اصلاح اند.