سیاست

این پژوهش به بررسی دیالکتیک پیچیده و دیرینه بین حکومت و جامعه در دوره پادشاهی مشروطه امان الله خان در افغانستان (1919-1927) می پردازد. سؤال اصلی پژوهش این است که با تمرکز بر رابطه دیالکتیکی حکومت و جامعه در افغانستان از سال 1919 تا 1927، چه نوع لویاتانی در دوران سلطنت امان الله خان شکل گرفت و چه ویژگی هایی داشت؟ فرضیه اصلی این تحقیق، استوار بر چارچوب «راه باریک آزادی» رابینسون و عجم اوغلو، این است که دولت امانی با وجود تلاش برای مدرنیزاسیون و نهادینه سازی عناصر مشروطیت، به دلیل مقاومت های اجتماعی و فرهنگی نتوانست به طور کامل از ویژگی های استبدادی و تمرکز قدرت رها شود و به لویاتان غایب تبدیل شد. این پژوهش با استفاده از روش تحلیل کیفی داده ها از منابع، نشان می دهد که اصلاحات مدرن گرایانه امان الله خان با مقاومت های فرهنگی و اجتماعی مواجه شد و به ایجاد تنش بین حکومت و جامعه انجامید. یافته ها حاکی از آن است که حکومت امان الله خان، با وجود تمرکز قدرت و ویژگی های استبدادی، در تلاش برای نهادینه سازی برخی عناصر مشروطیت از طریق اصلاحات قانونی و اجتماعی با چالش های جدی روبه رو بود و در نهایت به لویاتان غایب تبدیل شد.

با گسترش مناسبات فرهنگی میان ایران و آمریکا در دوره پهلوی دوم و افزایش شمار دانشجویان ایرانی در آمریکا در دهه های 40 و 50 شمسی، بستری نوین برای شکل گیری و بازتعریف هویت جمعی دانشجویی به وجود آمد. در آستانه دهه چهل، گروه های دانشجویی ایرانی در آمریکا و اروپای غربی، تحت تأثیر ایدئولوژی های گوناگون نظیر ناسیونالیسم، مارکسیست و اسلام گرایی، به سازماندهی برنامه های اعتراضی علیه حکومت پهلوی دوم پرداختند. حزب توده و گفتمان چپ با نفوذ در میان دانشجویان ایرانی در آمریکا، در ساخت هویت این گروه ها نقشی بارز داشت. پس از انشعابات داخلی حزب توده در دهه چهل، جریان های نوظهور مارکسیستی -مائوییستی و تروتسکیستی به عنوان بازیگران عمده، با وجود رقابت ها و اختلاف هایی که بین آنها شکل گرفت، فعالیت ها و اقدامات اعتراضی مؤثری را رقم زدند. این پژوهش می کوشد با تکیه بر نظریه جنبش های اجتماعی جدید، به واکاوی روند گرایش دانشجویان ایرانی مقیم آمریکا به سمت جریان چپ، چگونگی شکل گیری هویت جمعی آنان و اشکال مقاومت و فعالیت های آنها در برابر ساختار قدرت بپردازد. یافته های پژوهش نشان می دهد که هویت جمعی دانشجویان چپ گرا، با بهره گیری از شبکه های سازمانی و اتکا به ایدئولوژی های رادیکال نظیر مارکسیستی- مائویستی و تروتسکیستی، شکل گرفت و به سازماندهی فعالیت های اعتراضی زیادی علیه رژیم پهلوی دوم انجامید.

رخدادهای سال توفانی 1968 بسیاری از اندیشمندان چپ گرا را بر آن داشت تا از بازگشت امر سیاسی صحبت به میان آورند و خیزش جنبش های اجتماعی جدید را نسخه ای از سیاست رادیکال معرفی کنند که جایگزین سیاست های مبتنی بر بازنمایی سنتی می شود. ولی در همین دوران ژان بودریار که در مرکز آشوب ها یعنی دانشگاه نانتر مشغول تدریس بود اعتقاد داشت که پدیده های کلان سیاست مدرن مثل توده، قدرت و مقاومت در دیگ جوشان مجازی سازی رسانه ها هر لحظه دود می شوند و به هوا می روند و امر سیاسی در جهان پسامدرن معاصر به پایان رسیده و سیاست بدل به وانموده ای ناب شده است. بحث اصلی پژوهش حاضر حول این پرسش می چرخد که بودریار بنا به چه ادله ای از پایان امر سیاسی سخن می گوید؟ فرضیه اصلی مقاله با اتکا به روش تحقیق توصیفی-تحلیلی دلالت بر این دارد که به عقیده بوردیار، ما با گذار از دوران مدرن وارد فضای پسامدرن شده ایم، فضایی مجازی و حاد واقعی، فضایی مملو از اطلاعات و ارتباطات که در آن هرچه اطلاعات بیشتر تولید می شود، معنا نیز هرچه بیشتر از دست می رود. وی بر آن است که در اثر ازدیاد فعالیت رسانه ها، واقعیت به فراموشی سپرده شده و ما به جای آن با واقعیات ساختگی مواجهیم که توسط رسانه ها ساخته وپرداخته می شوند. از نظر وی در چنین فضایی، آن چسبندگی که اجزای جامعه را به هم پیوند می داد و جامعه ای خاص را بر می سازد، کیفیت و کارایی خود را از دست داده و شاهد انکسار و بخارشدگی جامعه، امر اجتماعی، توده، قدرت، مقاومت و امر سیاسی هستیم.

این مقاله با بهره گیری از نظریه نقش، به بررسی سیاست خارجی بریتانیا پس از برگزیت و تلاش این کشور برای تعریف جایگاه جدید خود در نظام بین الملل می پردازد. برگزیت به عنوان یک تحول اساسی، چالش های متعددی را در سیاست داخلی و خارجی بریتانیا ایجاد کرده و فشار زیادی بر ظرفیت های دیپلماتیک، اداری و راهبردی آن وارد ساخته است. پرسش اصلی پژوهش آن است که سیاست خارجی بریتانیا در دوره پسابرگزیت با چه چالش ها و نقش های جدیدی مواجه است. یافته های پژوهش نشان می دهد که بریتانیا همچنان در مسیر تدوین راهبردی منسجم در سیاست خارجی قرار دارد. مهم ترین چالش های پیش روی این کشور شامل کاهش نفوذ در نهادهای سیاستگذاری اتحادیه اروپا، محدودیت در اعمال تحریم ها، حذف از فرایندهای تصمیم گیری کلان در اتحادیه اروپا، تغییر در برداشت جهانی از موقعیت بریتانیا و کاهش مشروعیت بین المللی آن است. در این چارچوب، بریتانیا برای جلوگیری از انزوا و حفظ جایگاه خود در نظام بین الملل، همزمان شش نقش کلیدی را دنبال می کند: «تلاش برای دوری از انزواطلبی، دولت تجاری جهانی متحد راهبردی ایالات متحده، بازسازی جایگاه به عنوان یک قدرت بزرگ جهانی، شریک منطقه ای اتحادیه اروپا، و رهبر کشورهای مشترک المنافع». این پژوهش با هدف تحلیل چالش ها و نقش های نوین سیاست خارجی بریتانیا در دوران پسابرگزیت، با رویکردی کیفی و بهره گیری از روش تحلیل نظری انجام گرفته است. داده های پژوهش از طریق منابع مکتوب، اسناد رسمی و گزارش های معتبر گردآوری شده است.

دو کشور فنلاند و سوئد به ترتیب در آوریل 2023 و مارس 2024 به ناتو پیوستند. این رویداد تأثیرات زیادی بر وضعیت بازدارندگی اروپا و غرب در مقابل روسیه دارد که تحلیل این موضوع را ضروری می نماید. این امر در پی رقابت ژئوپلیتیک بین ناتو و روسیه که سالیان متمادی از مهم ترین مسائل بین المللی بوده رخ داد. بنابراین، سؤال این پژوهش این است که پیوستن سوئد و فنلاند به ناتو چگونه بر بازدارندگی در برابر روسیه تأثیر می گذارد؟ سؤال مذکور بر اساس این فرضیه بررسی می شود که پیوستن فنلاند و سوئد شرایطی را به وجود می آورد که در آن به دلیل ضمانت های امنیتی ناتو از جمله بند 5 مربوط به دفاع جمعی، افزایش ظرفیت های نظامی ناتو، ایجاد دسترسی ژئوپلیتیک بهتر برای آن و هشداردهی به روسیه توان بازدارندگی بازیگران غربی در برابر این کشور را افزایش می دهد. روش پژوهش از نوع کیفی و مطالعه موردی است و پژوهشگران موضوع تحقیق خود را با استفاده از نظریه بازدارندگی مشروط بر اساس دیدگاه الکساندر جورج و ریچارد اسموک تحلیل می کنند. در این چارچوب، برای ارزیابی بازدارندگی اعمال شده از عناصر ظرفیت نظامی، دسترسی ژئوپلیتیک، ارتباط ، ادراک رقیب (روسیه) و زمینه های تاریخی استفاده می شود تا تحلیلی نظام مند از پدیده مورد بررسی ارائه شود. یافته های این پژوهش نشان می دهد که واقعیت های مربوط به زمینه های تاریخی و ادراک روسیه از اقدامات غرب می تواند تا حدودی بازدارندگی غرب علیه روسیه را تعدیل کند.

در دنیای سیاست، اگر انتقادها، دشمنی ها و حتی جنگ افروزی ها دارای توجیه اخلاقی باشند، بهتر از هر روش دیگری می توانند افکار عمومی را همراه کنند. سیاستمداران و فرماندهان مکار می دانند که ایجاد حس برتری اخلاقی و ایستادن در سمت درست تاریخ، می تواند زیردستان را قادر به انجام هر کاری و پیروی از هر دستوری کند. کافی است فرد به این باور برسد که ارزش های گروه او ذاتاً و توسط عموم مردم در طول تاریخ ارزشمند بوده اند و/یا ارزش های گروه مقابل ابزاری و مختص همان گروه هستند. لیبرال ها از جمله گروه هایی هستند که بیشتر در خطر مفروض گرفتن پرهیزکاری خود هستند. حتی فلاسفه برجسته آنها همانند آیزایا برلین، که افکار کثرت گرایانه او به طور ویژه مورد مطالعه این مقاله است، به اشتباه عقیده دارند که ارزشی همچون آزادی هم عام است، هم ذاتی، بنابراین اگر گروهی این ارزش ها را در صدر هرم ارزش های خود قرار نداده است، غیرمتمدن است. این مقاله در چارچوب سنت فرااخلاق و با استفاده از استدلال استنتاجی، به بررسی صحت ادعاهایی می پردازد که به خصوص به ذاتی بودن برخی ارزش های لیبرال استناد می کنند. طبق تعریف دقیق تر جی ای مور از ارزش های ذاتی، نوع و درجه ارزشمندی ارزش ها در تمام شرایط باید یکسان باشد. این در حالی است که ارزشمندی برخی ارزش ها نظیر آزادی (چه آزادی مثبت و چه آزادی منفی) که توسط برلین و هم قطارانش ذاتی تلقی و دستمایه ای برای حمله کلامی و فیزیکی به غیرلیبرال ها می شود، همواره در نوسان است بسته به اینکه چه کسی برای انجام چه کاری بر روی چه کسی از آن استفاده می کند.

تأسیس دولت در ایران پیشامدرن از رهگذر فتوحات موفق یک ائتلاف ایلی صورت می گرفت که در رأس آن جنگاوری فرهمند قرار داشت. فرجام فرایند فتوحات ایلی تأسیس دولتی مستعجل و ناپایدار حول رهبر فرهمند بود. اما این دولت ها در مراحل بعدی دگرگونی های ساختاری و عملکردی مهمی را تجربه می کردند. هدف اصلی این تحقیق بررسی دلایل، ابعاد و نتایج این گذار تاریخی است. برای تحقق این هدف در پی پاسخگویی به سه پرسش هستیم: چه عواملی موجب ضرورت یافتن گذار از شکل اولیه دولت به سنخ نهادینه تر آن می شد؟ مختصات، عناصر و ارکان تحول در ساختار و عملکرد دولت شامل چه مواردی بوده است؟ نتیجه نهایی این تحولات استقرار چه گونه ای از دولت در ایران سنتی بوده است؟ یافته های پژوهش نشان می دهد که سرشت ناپایدار دولت تأسیس شده توسط جنگاوران فرهمند و الزامات اداره سرزمینی بزرگ، فاتحان را به سوی گذاری سوق می داد که فراورده آن تحولی کمی و کیفی در ساختار و عملکرد دولت بود. مقاله این تحول را به تأسی از مباحث ماکس وبر ذیل گذار از«سلطه فرهمندانه» به «سلطه سنتی» صورت بندی کرده است. ارکان این تحول شامل دگرگونی در اندیشه دولت و پذیرش الگوی پادشاهی متمرکز، تضعیف نظامیان ایلی و تأسیس سپاه غلامان، احیای ساختار دیوانسالاری ایرانی، سازماندهی نظام مالی، تضعیف نیروهای گریز از مرکز، پیوند یافتن با جامعه مغلوب و در نهایت مجموعه ای از اقدامات نمادین بوده است. تحقق موفقیت آمیز این فرایند به استقرار گونه سلطنت پاتریمونیال ایرانی منجر می شد. البته همه گروه های فاتح در تحقق چنین گذاری موفقیت یکسانی نداشتند و همین مسئله بر دوام و سرنوشت دولت های تأسیس شده توسط آنان تأثیری کلیدی داشت.

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و ژئوپلیتیکی خود در مسیر کریدورهای بین المللی مهم قرار دارد که این موقعیت، مزیت ژئواکونومیکی شایان توجهی را برای کشور ایجاد کرده است. بهره برداری مؤثر از این ظرفیت نیازمند درک دقیق فضای کریدوری پیرامونی و توسعه زیرساخت های مرتبط است، زیرا رقبا و کشورهای منطقه ای با تقویت زیرساخت های ترانزیتی خود، تلاش می کنند با ربودن فرصت های کریدوری ایران، جایگاه کشور را بیش از پیش تضعیف کنند. پروژه جاده توسعه عراق و توسعه بندر بزرگ فاو به عنوان ابتکار کریدوری جدید، یک رقیب جدی برای ایران در مسیرهای ترانزیتی است که می تواند با اتصال به ترکیه و اروپا، ظرفیت ترانزیتی ایران را کاهش دهد. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی تأثیرات این پروژه بر موقعیت ژئوترانزیتی ایران پرداخته است. نتایج نشان می دهد که این پروژه می تواند با کاهش نقش ایران در کریدورهای بین المللی شمال-جنوب، افزایش نفوذ رقبا و تضعیف بنادر جنوبی، پیامدهای اقتصادی، سیاسی و امنیتی برای ایران داشته باشد. با وجود این، این پروژه فرصت هایی را برای همکاری های راهبردی، تکمیل مسیرها و تقویت تعاملات منطقه ای نیز فراهم می کند. در نهایت، راهبردها و سناریوهایی برای مواجهه با این چالش و حفظ جایگاه ترانزیتی ایران ارائه شده است تا کشور بتواند از مزایای ژئوپلیتیکی و ژئواکونومیکی خود به خوبی بهره مند شود.

ملی گرایی در توسعه جهان مدرن، کارایی های زیادی از خود نشان داده است. با نظر به شکل گیری پویشی ناتمام قریب به دو سده در ایران برای توسعه و گذار از بحران های متعدد داخلی و خارجی، مقاله حاضر، ظرفیت ها و زمینه های ملی گرایی نوین به عنوان یکی از گفتمان های قابل تأمل موجود را به سبب امکان رشد و چیرگی در مسیر آینده پیش روی این کشور، مورد توجه قرار داده است. مقاله، روشی کیفی، نگرشی رئالیستی و آینده نگرانه و رویکردی انتقادی دارد، و با بهره گیری از برخی مؤلفه های روش تاریخی و مضامین اصلی در چارچوب مفهومی ملی گرایی، در پی پاسخگویی به این پرسش کلیدی است که «با توجه به وضعیت کنونی، مهم ترین زمینه ها، ظرفیت ها و امکانات برای رشد و چیرگی گفتمان ملی گرایی در چشم انداز آینده پیشِ روی ایران کدام اند؟». بر اساس فکت های تاریخی، سیاسی و اجتماعی، نتایج و تحلیل نهایی این است که دو سطح از عوامل، در کنار هم، می توانند زمینه ساز اقبال نسبت به ملی گرایی شوند؛ یکی، بن بست و بحران ایدئولوژیک و شیوه حکمرانی طی چند دهه اخیر در ایران (شامل بحران های نظرورزی و آوانگاردی؛ کارامدی؛ بی اعتنایی، مسئولیت ناپذیری و عدم شفافیت و پاسخگویی؛ چپ گرایی و چپ گرایان ایرانی) و دیگری، ظرفیت های ملی گرایی نوین در قالب بازنمایی گفتمان ایرانشهری (شامل نوستالژی پیشینه افتخارآمیز تاریخی- تمدنی؛ حمایت از سبک زندگی نسل جوان؛ اعتنا به جایگاه و حقوق زنان و اقلیت ها؛ نمادسازی هنری و رسانه ای با بهره گیری از فناوری های نوین؛ تکیه بر فرهنگ زیست شادمانه و عناصر پیشرو فرهنگ ایرانی). همچنین با نگاه انتقادی و ذکر شرایطی، نویسندگان مقاله، ملی گرایی نوین را به عنوان آلترناتیوی شایان توجه برای آینده ایران مطرح کرده اند.

در این مقاله، رقابت چین و هند برای حکمروایی ژئوپلیتیکی در فضاهای سرزمینی اقیانوس هند را با استفاده از منطق ژئوپلی نومیک (جغرافیا، سیاست و اقتصاد) به عنوان لنزی از فرایندهای مادی و گفتمانی بررسی می کنیم و رویکردی ژئوساختاری ارائه می دهیم که پلی روش شناختی میان جغرافیاهای کلاسیک و انتقادی است. این رویکرد با تمرکز همزمان بر جهان فیزیکی/مادی (به عنوان زیرساخت) و کدهای تنظیمی/تصوری (به عنوان گفتمان) پیش می رود. در این تحلیل، بر کدهای ژئوپلی نومیک تمرکز می کنیم که موقعیت تصوری یک کشور در جهان را با بینشی از مفصل بندی مادی فضا ترکیب می کند تا نقشه بندی موقعیت و قدرت را با اقتصاد سیاسی سرزمینی همسو کند. در بحث تجربی ما، این یک فرایند مادی است، زیرا سیاست بندرپایه، یک ابزار سرزمینی برای اقدامات نظامی و اقتصادی در رقابت های قدرت و موقعیت در جهت شکل دهی و تنظیم کدهای ژئوپلی نومیک محسوب می شود. همچنین این یک فرایند گفتمانی است که تولید تصاویر را برای توجیه کدهای ژئوپلی نومیک در فرایندهای شمول و جذب بسیج می کند. این یک درک ژئوپلیتیکی و ژئوپلی نومیک از فضا به عنوان مقوله های خیالی و واقعی در ساخت رویکرد ژئوپلیتیک ساختارگرایانه ارائه می دهد. از طریق مطالعه موردی رقابت بندری بین چین و هند، به طور گسترده تری نشان می دهیم که شیوه های حکمرانی بندری پیام های نمادینی ایجاد می کنند، درحالی که از نظر فیزیکی فضا را تغییر می دهند. کد ژئوپلی نومیک چین ساخت و توسعه زنجیره ای از بنادر خارجی و کریدورهای بین المللی برای تغییرات در نظام حکمرانی جهانی است. کد ژئوپلی نومیک هند نیز مهار قدرت بندری چین در اقیانوس هند از طریق سرمایه گذاری های خارجی در بنادر و حمل ونقل دریایی است.