آینده پژوهی انقلاب اسلامی

تحولات ژئوپلیتیکی منطقه غرب آسیا نشان دهنده شکل گیری دو ساختار قدرت متضاد جغرافیای مقاومت و جغرافیای سلطه است که آینده سیاسی، امنیتی و تمدنی منطقه را تحت تأثیر قرار داده اند. این پژوهش با هدف تحلیل آینده جغرافیای مقاومت در برابر جغرافیای سلطه، با رویکرد آینده پژوهی اسلامی و تکنیک سناریونویسی، به بررسی روندهای کلیدی، پیشران های مؤثر و چشم اندازهای محتمل در تحولات ژئوپلیتیکی منطقه پرداخته است. پرسش اصلی تحقیق این است که با تکیه بر رهنمودهای امام خامنه ای، چه سناریوهایی برای آینده جغرافیای مقاومت در برابر جغرافیای سلطه در منطقه غرب آسیا قابل ترسیم است و هر یک چه پیامدهایی برای نظم سیاسی، امنیتی و تمدنی آینده دارند؟ پژوهش حاضر در زمره پژوهش های آینده پژوهی قرار دارد که با بهره گیری از «روش سه مرحله ای مبتنی بر عدم قطعیت های کلیدی» انجام شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که جغرافیای مقاومت در مسیر تثبیت و توسعه قرار دارد. در مقابل، جغرافیای سلطه در تلاش برای مقابله با این نظم جدید است. سناریونویسی نشان داد که چهار مسیر آینده شامل سناریوی مطلوب (پیروزی مقاومت)، سناریوی محتمل (مقاومت تحت فشار)، سناریوی بدبینانه (کاهش انسجام مقاومت) و سناریوی بحران (فروپاشی مقاومت) قابل تصور است. این یافته ها تأکید دارند که تقویت فناوری های نوین، توسعه اقتصاد مقاومتی، مدیریت جنگ نرم و تحکیم وحدت اسلامی، از مهم ترین راهبردهای پیش روی جغرافیای مقاومت برای دستیابی به آینده مطلوب است.

پژوهش حاضر با هدف ارائه مدلی برای رصد و پایش تعاملات محیطی انقلاب اسلامی براساس آموزه های اسلامی انجام شد. بر این اساس، پژوهش حاضر از منظر هدف یک پژوهش بنیادی، از نظر نحوه گردآوری اطلاعات، توصیفی و همچنین از منظر ماهیت داده ها، از دسته پژوهش های کیفی می باشد. گردآوری داده ها در این پژوهش مبتنی بر رویکرد کتابخانه ای از منابع علمی رایج و منابع دینی معتبر بوده است و روش تحلیل داده ها براساس تحلیل محتوای کیفی انجام شد.الگوی استخراج شده در سه دسته کلی الزامات، اصول و اهداف طراحی شد. الزامات حاکم بر رصد و پایش تعاملات محیطی انقلاب اسلامی عبارتند از داشتن بصیرت و قدرت تحلیل،دوست شناسی و دشمن شناسی،جریان شناسی احزاب سیاسی،شناخت انقلاب اسلامی و رهبران آن و پاسداری از آنها،اشراف اطلاعاتی و شناخت جامع محیط،داشتن رشد ذهنی و فکری،انعطاف پذیری و انطباق با شرایط و داشتن اعتماد به نفس. اصول حاکم بر تعاملات محیطی انقلاب اسلامی عبارتند از اصل و قاعده نفی سبیل،اصل تولی و تبری با محوریت ولایت،اصل التزام به پیمانها و عهدها و وفای عهد،اصل حفظ عزت اسلامی،اصل حکمت،اصل مصلحت،اصل دفاع از مظلومان و نفی سلطه مستکبران واصل شجاعت و خطرپذیری. اهداف ناظر بر تعاملات محیطی انقلاب اسلامی عبارتند از: اعتلای کلمه توحید و حاکمیت آن بر جهان، اقامه قسط و عدالت، برقراری صلح و امنیت و همزیستی مسالمت آمیز و حق گرایی و رعایت حقوق دیگران. این الگو می تواند در رصد و پایش میزان موفقیت تعاملات محیطی انقلاب اسلامی مورد استفاده قرار گیرد.

آینده پژوهی یکی از ابزارهای راهبردی در تصمیم گیری و سیاست گذاری است که در پیش بینی و هدایت تحولات آتی نقشی کلیدی ایفا می کند. بااین حال، شکل گیری مبانی نظری این حوزه عمدتاً در بستر علوم اجتماعی غربی و با رویکردی سکولار صورت گرفته است. در این میان، جوامع اسلامی نیازمند توسعه رویکردی بومی، مبتنی بر جهان بینی توحیدی و ارزش های اسلامی اند. ازاین رو، آینده پژوهی اسلامی به عنوان چشم اندازی نوین و ضروری در حال شکل گیری است. پژوهش حاضر باهدف مرور نظام مند مقالات فارسی منتشرشده در حوزه آینده پژوهی اسلامی و با بهره گیری از چارچوب PRISMA انجام شده است. داده های مورد بررسی شامل ۱۲۷۳ مقاله از پایگاه های نورمگز، علم نت، سیویلیکا و گوگل اسکالر در بازه زمانی ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۳ بود که پس از دو مرحله غربالگری، ۹۳ مقاله برای تحلیل نهایی انتخاب شد .یافته ها نشان می دهد که آینده پژوهی اسلامی در ایران از سال ۱۳۸۵ آغاز شده و در سال های اخیر با روندی رو به رشد همراه بوده است. تمرکز قابل توجه مقالات بر مفاهیمی همچون مهدویت، انتظار، عدالت، سنت های الهی و تمدن اسلامی است که نشان دهنده تأثیر محوری آموزه های دینی در جهت گیری این حوزه است. درعین حال، توجه به مبانی هستی شناختی، معرفت شناختی و انسان شناختی نیز از تلاش محققان برای ایجاد چارچوب نظری متمایز حکایت دارد. بااین وجود، بررسی ها نشان می دهد که ابعاد روش شناختی و کاربردی آینده پژوهی اسلامی کمتر مورد توجه قرار گرفته و توسعه آن نیازمند طراحی روش ها و ابزارهای عملی و بومی است. این پژوهش گامی ابتدایی در جهت تبیین وضعیت موجود آینده پژوهی اسلامی و زمینه سازی برای ارتقای نظری و عملی آن در پاسخ گویی به مسائل جوامع اسلامی به شمار می رود.

این پژوهش با هدف واکاوی مکانیسم های هویت سازی هیأت ها و طراحی الگوی آینده نگر به منظور تقویت نقش آنان در استحکام هویت اسلامی انجام شده است. هدف اصلی، شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی و ارائه چشم اندازهای ممکن جهت تحول ساختاری هیأت ها در چارچوب انقلاب اسلامی است. روش تحقیق از رویکرد ترکیبی بهره برد؛ از یک سو با استفاده از نظریه داده بنیاد، مصاحبه های عمیق با ۳۰ مدیر هیئات مذهبی صورت گرفت و از سوی دیگر با سناریونویسی به کمک نظرسنجی دلفی از ۲۰ خبره، سناریوهای محتمل برای آینده تدوین گردید. ابزارهای پژوهش شامل پرسشنامه های ساختاریافته، گزارش های روایی و شاخص های پایداری بودند. داده ها با استفاده از روش های کیفی و کمی تحلیل شده و نرم افزارهای آماری مرتبط به کار گرفته شدند. یافته های پژوهش نشان از وجود مکانیسم های کلیدی در فرآیند هویت سازی دارد؛ که شامل: (۱) الگوسازی معنایی (تبدیل عاشورا به سبک زندگی)، (۲) جامعه پذیری دینی (مشارکت آیینی) و (۳) انباشت سرمایه نمادین (شهید، پرچم)؛ است. همچنین، چهار سناریوی آینده به دست آمده به ترتیب تمدن ساز با احتمال وقوع (۳۵ درصد)، بوروکراتیک (۳۰ درصد)، مقاومت خودجوش (۲۵ درصد) و انزوای کامل (۱۰ درصد) ارائه شده است. به علاوه، راهبرد بهینه به صورت شبکه سازی سه ضلعی (هیأت-حوزه-دانشگاه) به همراه اقتصاد هیئتی (وقف دیجیتال) پیشنهاد گردید. نتیجه گیری پژوهش نشان می دهد که پایداری هویت انقلاب اسلامی، مستلزم تحول هیأت به «پلتفرم های تمدن ساز» با محوریت نوآوری دیجیتال و مدیریت پارادوکس حمایت نهادی است.

در نظام بین المللی عصر حاضر، جمعیت یکی از عناصر بنیادین تعیین کننده قدرت یک کشور محسوب می شود. این مقاله با رویکردی توصیفی-تحلیلی و با استفاده از روش آینده پژوهی تکاملی، به ارزیابی نقش جمعیت ایران در تبدیل شدن به یک کنش گر جهانی در افق 2050 می پردازد. جامعه آماری شامل قدرت های بزرگ و نوظهور جهانی (چین، هند، ایالات متحده، روسیه، ژاپن، عربستان سعودی، ترکیه، عراق و ایران) است که با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند و ابزارهای مقایسه ای و سناریوهای آینده پژوهی، داده ها تحلیل شده اند. یافته ها نشان می دهند که ایران در افق 2050 تنها به جمعیتی حدود 99 میلیون نفری و GDPای معادل 700 میلیارد دلاری دست خواهد یافت، که در مقایسه با کشورهایی مثل چین، هند و ایالات متحده وضعیت ضعیفی دارد. ایران بدون مدیریت صحیح از "پنجره فرصت جمعیتی" و بدون توسعه اقتصادی و نظامی، نمی تواند در بلندمدت به یک کنش گر جهانی تبدیل شود. این مطالعه نشان می دهد که فقط کشورهایی که دارای جمعیت زیاد و ثروت فراوان هستند قادر به تبدیل شدن به قدرت های بزرگ هستند. ایران با وجود موقعیت ژئوپلیتیکی استراتژیک و شبکه های دیپلماتیک در غرب آسیا، در بهترین سناریو به یک قدرت منطقه ای قوی تر تبدیل خواهد شد، اما این امر به معنای رسیدن به جایگاه یک کنش گر جهانی نیست. بنابراین، ایران نیازمند برنامه ریزی دقیق و سرمایه گذاری گسترده در حوزه های اقتصادی، فناورانه و نظامی است تا بتواند از ظرفیت های موجود در جمعیت و موقعیت جغرافیایی خود استفاده کند.

دگرگونی های پُرشتاب کنونی جهان و کوتاه شدن مسیر رسیدن به دوران تثبیت ساختار آینده نظام بین الملل باعث شده تا توجه به نگرش های کوآنتومی بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد. دوران جدیدی که در آن نظم های منطقه ای حرف اول را می زنند. تمام شواهد نشان می دهد که ساختار تک-چندقطبی نظام جهانی در حال حرکت به سوی ساختار چندقطبی-چندمحور است. اگرچه هنوز تا زمان تکوین و تثبیت این ساختار نوین فاصله داریم، اما درباره اینکه در نظم جدید جهانی سویه های هنجاری پُررنگ تر از قبل است، اتفاق نظر وجود دارد. در چنین دورانی که اصلی ترین نمود آن «پراکندگی قدرت» است، بخشی از کم توانی های مادی ایران برای نقش آفرینی موثر در محدوده های منطقه ای با بهره مندی از ظرفیت بالای معنایی ایران اسلامی قابل ترمیم است. البته تحقق اینها در صورتی است که سیاست خارجی کشور با انتخاب صحیح ترجیحات و اولویت های منطقه ای بتواند از این شرایط بهره برداری حداکثری نماید. هدفی که با سپری کردن تجربه جنگ 12روزه به عنوان گرانیگاه تحولات آتی منطقه، نسبت به قبل در دسترس تر است. در همین پیوند کنکاش برای یافتن اولویت های منطقه ای سیاست خارجی ج.ا.ایران در نظام بین الملل آینده آنهم از زاویه دید سازه انگاری مسئله اصلی این نوشتار را تشکیل داده است. یافته های مقاله حکایت از آن دارد که در نظام بین الملل آینده به حسب پویایی های نوین نظم های منطقه ای ضروری است تا سیاستگذاران دستگاه سیاست خارجی به دنبال برقراری توازن میان دو منطقه اصلی و موثر «حوزه تمدنی ایران/ایران فرهنگی» و «خاورمیانه عربی-آسیایی» باشند، امری که در سال های قبل چندان مورد توجه قرار نگرفته و باعث شده تا با غفلت از ظرفیت های موجود در منطقه ایران فرهنگی، فرصت های زیادی از بین برود. ادعایی که در این مقاله با بررسی نوع واکنش کشورهای این دو منطقه در قبال جنگ 12روزه ایران با اسرائیل هم راستی آزمایی شد و مشخص شد که تداوم قصور در توجه به این منطقه در نظام بین الملل آینده حتما خُسران آفرین خواهد بود.

یکی از اصلی ترین موضوعاتی که از منظر مطالعات استراتژیک،توجه قاطبه تحلیل گران را معطوب به خود نموده، تحلیل شرایط ، جایگاه و وضعیت محیطی(امنیتی- دفاعی) دو کشور جمهوری اسلامی ایران و عراق در نظام امنیت منطقه ای غرب آسیا دردهه ی پیش روی خواهد بود.پژوهش حاضر با نگاهی بدیع و آینده پژوهانه ،از نوع آینده پژوهی(کاربردی)، با روش سناریو نویسی ، به شیوه ی کیفی و با رویکرد توصیفی- تحلیلی تدوین و طراحی شده است. سوال این است که ،جایگاه وضعیت محیطی (دفاعی – امنیتی)دو کشور ایران و عراق درمحیط منطقه ای غرب آسیا در دهه ی پیش روی به کدام سمت و سوی سوق پیدا خواهد کرد ؟بنظر می رسد که جایگاه محیطی دو کشور ایران و عراق در نظام منطقه ای غرب آسیا در دهه ی پیش روی متفاوت از هم خواهد بود. زیرا استراتژی و اهداف طراحی شده دو کشور در محیط منطقه ای متفاوت و متضاد است. یافته ها ی پژوهش حاضر نشان می دهند که ترتیبات محیطی( دفاعی – امنیتی) در دهه ی پیش روی در منطقه ی غرب آسیا از چهار الگوی (ثبات هژمونیک ، مشارکتی ، موازنه قدرت ، هژمون منطقه ای )پیروی میکند. ایران با توجه به منافع ، مولفه ها و جایگاهی که در منطقه دارد، هدف غایی خود را با طراحی استراتژی و راهبردهای متفاوت(حذف رقبای منطقه ای و بین المللی)،رسیدن به هژمون منطقه ای(سناریوی دوم) طراحی نموده است. عراق هم با توجه منافع ، مولفه های موجود و جایگاه خود ، در پی الگوی مشارکتی و تا حدودی توازن قدرت( سناریوی عراق منسجم و فدرالیسم)است.

در ادامه توسعه فناوری های نوظهور، نوع جدیدی از دیپلماسی عمومی تحت عنوان «دیپلماسی دیجیتال» پدید آمده است که به استفاده حاکمیت ها از بسترهای ارتباطی برخط برای برندسازی ملی، روایت سازی و تعامل مستقیم با افکار عمومی جهانی اطلاق می گردد. این بررسی، با هدف مطالعه تطبیقی روندهای دیپلماسی دیجیتال کشور چین در منطقه شرق آسیا و استخراج درس آموخته هایی برای ارتقای قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در غرب آسیا صورت گرفته است. پژوهش در پی پاسخ به این سوال است که «روندهای دیپلماسی دیجیتال چین در شرق آسیا کدام هستند و چه درس آموخته هایی برای تقویت قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در غرب آسیا می توان از آن ها استنباط کرد؟» روش پژوهش، مبتنی بر تحلیل محتوای اسناد است که با بررسی مضامین و الگوهای تکرارشونده دیپلماسی دیجیتال چین در منطقه شرق آسیا، به شناسایی روندهای آن منتج شده است. سپس در چارچوب مطالعه ای تطبیقی، دیپلماسی عمومی جهوری اسلامی ایران در غرب آسیا مورد بررسی قرار گرفته و درس آموخته هایی از تجربه دیپلماسی دیجیتال چین مطرح شده است. یافته های پژوهش نشان می دهد که روایت سازی دیجیتال هدفمند، شبکه سازی علمی-نخبگانی، توسعه نهادهای فرهنگی-آموزشی دیجیتال، و نقش آفرینی فزاینده شرکت های فناوری در سیاست خارجی چهار روند کلیدی دیپلماسی دیجیتال چین هستند و تصور می شود که مطالعه الگوی دیپلماسی دیجیتال چین و روندپژوهی آن، می تواند به ارتقای قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در غرب آسیا یاری رساند.