زبان پژوهی

هدف اصلی پژوهش حاضر طراحی و ارزیابی تأثیرنرم افزار چند رسانه ای تولید محتوای آموزشی استوری لاین بر یادگیری درک مطلب خواندن است. روش پژوهش شبه آزمایشی و از نظر نوع هدف کاربردی است. جامعه آماری پژوهش را 30 نفر از فارسی آموزان سطح فوق میانی بین سنین 23 الی 50 سال در مرکز آموزش زبان فارسی دانشگاه مازندران تشکیل دادند. با استفاده از روش نمونه گیری در دسترس فارسی آموزان به دو گروه 15 نفری در گروه آزمایش و کنترل تقسیم شدند. گروه آزمایش طی8 جلسه، هر جلسه 75 دقیقه تحت روش آموزش از طریق نرم افزار تعاملی چندرسانه ای استوری لاین قرار گرفتند. ابزار اصلی پژوهش پیش آزمون و پس آزمون و مصاحبه کتبی از مدرسان بود. تجزیه و تحلیل داده ها با استفاده از آزمون تحلیل کوواریانس به روش آمیخته، شاخص روائی محتوا و ضریب همبستگی بین شاخه ای انجام شد. به منظور بررسی نرمال بودن توزیع متغیرها از آزمون شاپیرو ویلک، و برای پاسخ به فرضیه های پژوهش از آزمون تحلیل کوواریانس (ANCOVA) به روش آمیخته (Split Plot) و آزمون مشخصه آماری لامبدای ویلکز(Wilks' Lambda)، استفاده شد. یافته ها نشان می دهد نمرات متون گردشگری آزمودنیها در گروه آزمایش در پس آزمون و پس آزمون تأخیری، افزایش قابل توجه و معناداری نسبت به نمرات گروه کنترل نشان داد. همچنین نتایج نشان داد که محتوای آموزشی نرم افزار استوری لاین با اصول هفت گانه مایر تناسب دارد. در راستای پژوهش های آتی، محتوای تولید شده چندرسانه ای در این پژوهش می تواند برای پژوهشگران حوزه تولید محتوا، آموزش مجازی به طور همزمان و غیرهمزمان، آزمون سازی و برنامه ریزی آموزشی، کاربردها و راهکارهای عملی فراوانی داشته باشد.

دستیابی به موفقیت ارتباطی در زبان مستلزم سازمان دهی معانی در متن از جانب نویسنده و شناسایی آن از جانب خواننده است. لیکن عدم شناسایی این نظم از طرف خواننده تحلیل گر باعث شده است که خوانش کاملی از پیام متن ها حاصل نگردد. از آنجا که در دستور نقشگرا فرض براین بوده است که سازماندهی پیام در قالب نظام آغازگری در فرانقش متنی و الگوهای پیشرفت بازنمایی می شود، ابتدا، برای تحلیل گفتمان شش داستان کوتاه فارسی شامل 3736 بند این پژوهش از نویسندگان مختلف با استفاده از روش توصیفی-تحلیلی از یک تحلیل نامه داده استفاده شد که براساس الگوهای آغازگر شیه و لین (Shieh & Lin, 2011) در چارچوب فرانقش متنی دستور هلیدی و متیسن (Halliday & Matthiessen, 2014) طراحی شد. سپس برای پاسخ به پرسش پژوهش که "چگونه نظام آغازگری در شش داستان کوتاه فارسی به پیوستگی و انتقال پیام نویسنده کمک کرد؟" و محک زدن فرضیه پژوهش که "نظام آغازگری با بکارگیری الگوهای آغازگری در این شش داستان به پیوستگی و انتقال پیام مورد نظر نویسنده مبادرت کرد که نشانگر معانی گفتمانی بود."، بسامد و درصد وقوع الگوهای شناسایی شده محاسبه گردید. نتایج نشان داد که در متون داستانی غالباً از الگوی ثابت به عنوان یک راهبرد و سبک نگارشی متعارف برای سازماندهی معانی، حفظ و تداوم موضوع و انتقال پیام استفاده شد. اما هنگامی که دلایل گفتمانی موجهی مانند جهت دهی، بسط یا محدود کردن موضوع درکار بود از الگوی خطی و گاهی از الگوهای فرااشتقاقی، متناوب و چندتایی به عنوان الگو وسبک نگارشی غیرمتعارف برای دستیابی به پیوستگی و انتقال پیام استفاده شد.

در پژوهش حاضر به بررسی داده بنیاد میزان بی نشانی و طبیعی بودن برخی از وندهای فاعلی شامل«-گر، -کار، -مند، -َنده، -سار، -وار، -ا، -ان، -بان و –ار» با رویکردی داده بنیاد در کتاب تاریخ الوزرا (قرن ششم) و در چارچوب صرف طبیعی پرداخته شده است. طبیعی بودن و نشان داری، در بسیاری از حوزه ها ازجمله آموزش زبان کاربرد دارد. باتوجه به تعدد وندهای فاعلی در زبان فارسی، تاکنون پژوهشی تاریخی و داده بنیاد انجام نشده تا مشخص شود که کدام یک از این وندها در قرن ششم بی نشان ترین و در نتیجه، طبیعی ترین، و کدام یک نشان دارترین و غیرطبیعی ترین وند فاعلی بوده است. داده های پژوهش حاضر، از کتاب تاریخ الوزرا با استفاده از نرم افزار انت کانک استخراج شده است؛ پس از شمارش و بررسی تک تک وندهادر بافت کاربردشان مشخص شد که طبیعی ترین وند در «-گر» و غیرطبیعی ترین، وند «-سار» است. همچنین، مشخص شده است که در کتاب موردنظر، وند «-ار» فاعلی نیست و به عنوان وند مفعولی یا مصدری عمل کرده است.

زبان فارسی و فرانسوی از نظر واجی و آوایی، تفاوت هایی با یکدیگر دارند. از جمله این تفاوت ها می توان خوشه های دو یا چند همخوانی را نام برد. ساختار هجایی زبان فارسی در سطح آوایی به شکل CV(C)(C) است. این امر نشان می دهد که در زبان فارسی خوشه های همخوانی در اغازه هجا مجاز نیست و در پایان هجا نیز تا دو همخوان مجاز است. بنابراین به هنگام ورود وام واژه از زبان فرانسوی به زبان فارسی تغییرات واجی و آوایی صورت می پذیرد تا این واژه براساس قوانین واجی زبان فارسی انطباق یابد. در این پژوهش فرایند سازگاری وام واژه های زبان فرانسوی در فارسی را از نظر ادراکی مورد بررسی قرار دادیم. برای پاسخ به پرسش های پژوهش، دو آزمون اصلی طراحی کردیم(31 نفر آزمون اول و 30 نفر آزمون دوم). شرکت کنندگان هیچ آشنایی با زبان فرانسوی نداشتند و زبان خارجی دوم و سوم آنها نیز در حد پایین تر از متوسط یا ابتدایی بود. هدف این پژوهش بررسی این مسئله بود که اول که گویشوران تک زبانه بومی فارسی زبان در چه جایگاهی (از میان خوشه های همخوانی آغازین، میانی و پایانی) واکه خیالی را بیشتر ادراک می کنند. نتیجه نشان داد که گویشوران فارسی زبان واکه خیالی را در خوشه های همخوانی آغازین و میانی ادراک کردند. در مرحله بعد بررسی کردیم که گویشوران تک زبانه بومی فارسی زبان در کدام نوع خوشه های همخوانی واکه خیالی را بیشتر ادراک می کنند. نتیجه نشان می دهد که گویشوران تک زبانه فارسی زبان واکه خیالی را در خوشه همخوانی آغازین [gl-]بیش ترادراک می کنند.

این مقاله به بررسی رابطه ی شدت کنترل فعل بند پایه بر زمانداری بندهای متممی زبان فارسی می پردازد. لاندا (Landau, 2006) کنترل اجباری بند پایه بر محمول بند متمم زماندار و بی زمان را نتیجه ی رخداد عمل در بند متممی می داند. تعبیر معنایی محمول بند پایه، وجه و زمانداری بند پیرو را تعیین می کند؛ این امر از طریق مشخصه ی دستوری زمانداری و مشخصه ی معنایی زمان، تحقق می یابد. مشخصه ی زمانداری از لحاظ نحوی به حوزه ی بند و مشخصه ی زمان از نظر معنایی بر رخداد گفتار دلالت می کند. از سوی دیگر گیون (Givón, 1980) معتقد است ساخت های کنترلی، نتیجه ی تلفیق دو حوزه ی معنی و نحو هستند. افزایش شدت کنترل بند اصلی بر رخداد بند متممی، درجه بی زمانی بند متمم را افزایش می دهد. هدف این مقاله، بررسی زمانداری و زمان، با توجه به دو ویژگی کنترل و بی زمانی در چارچوب کمینه گرایی لاندا (Landau, 2006) و نقش گرایی گیون (Givón, 1980) است؛ بطوریکه شدت کنترل فعل بند پایه تأثیر مستقیم بر تحقق رخداد عمل، درجه بی زمانی و بازنمایی فاعل بند متممی دارد. داده های این پژوهش، به شیوه کتابخانه ای گردآوری و به روش توصیفی- تحلیلی بررسی شده اند. نتایج نشان می دهد با کاهش شدت کنترل فعل بند پایه، وجه و زمانداری بند های متممی از التزامی بی زمان به سمت اخباری زماندار تغییر می یابد و زمان رخداد عمل بند متممی نیز ارجاع کمتری به بند پایه دارد. بطورکلی با تلفیق رویکردهای صورتگرا و نقشگرا، نتایج حاکی از مدرج بودن ویژگی نحوی زمانداری در بند های متممی است؛ بطوریکه از بی زمانی کامل به سمت زماندار ضعیف، متوسط تا کامل متغیر می شود.

مقاله حاضر از دیدگاه برنامه کمینگی به بررسی ساخت ربطی گزاره ای در زبان فارسی می پردازد. در این مقاله براساس دو دیدگاه اساسی این نوع ساخت ربطی را مورد بررسی قرار می دهیم: تحلیل ساخت ربطی به عنوان خرده جمله متقارن و تحلیل ساخت ربطی به عنوان خرده جمله نامتقارن. زبان شناسان طرفدار ساختار نامتقارن به وجود هسته نقشی در ساخت های ربطی قائل می شوند که در آن فاعل بر محمول سازه فرمانی نامتقارن دارد، در مقابل درتحلیل متقارن اعتقاد بر این است که فاعل و محمول خرده جمله ربطی به صورت دو فرافکن بیشینه با یکدیگر ادغام می شوند و سپس یکی از دو عنصر فاعل و محمول به جایگاه شاخص گروه زمان حرکت می نماید و عنصر در جا مانده به عنوان برچسب نحوی خرده جمله ربطی انتخاب می شود. در مقاله حاضر با اشاره به عدم کارآیی فرضیه مقوله نقشی و بر پایه الگوریتم برچسب دهی چامسکی (2013، 2015) نشان داده شده است که جملات ربطی گزاره ای در زبان فارسی از ساختاری متقارن برخوردارند و در نظر گرفتن هسته نقشی تهی اصل اقتصاد کمینگی را در ساخت های ربطی زبان فارسی نادیده می گیرد.

تحلیل گفتمان انتقادی مباحثه ای است که زبان به عنوان کارکرد اجتماعی در بازتولید قدرت و کشف ایدئولوژی موردبررسی قرار می گیرد. در این بحث نظریه کنش گفتار ازجمله مباحثی است که در تکوین و گسترش تحلیل گفتمان انتقادی نقش کاربردی داشته است. اندرو گاتلی از نظریه پردازان این حوزه اهمیت عمده نظریه کنش زبانی را در بررسی مفاهیم انتزاعی زبان با واقعیت های اجتماعی و درگیر با ایدئولوژی های پنهان عاملان کنشی می داند. گاتلی بر هر دو جنبه اجتماعی و شناختی ایدئولوژی و ظهور آن در گفتمان تأکید می کند. در جنبه های حاضر مؤلفه های ارتباطی با گویه های استعاری و کنایی نقش بسزایی را در بازخورد ایدئولوژی های پنهان عاملان دارند. مؤلفه های ارتباطی موردنظر گاتلی سویه های چند ظرفیتی، مخالفت های ارزش گذارانه و تنوع بخشی است که با بررسی هرکدام از این مؤلفه ها روابط درونی میان گویه های استعاری و کنایی در قالب اصطلاحات زبانی و حوزه های عاطفی، شناختی و غیره سنجیده شده و در راستای بازتاب ایدئولوژی های رفتاری و کلامی به کار بسته می شوند. جستار حاضر به بررسی مؤلفه های ارتباطی مزبور در گفتمان های استعاری و کنایی رمان ساعه بغداد به قلم شهدالراوی (2018) اشاره داشته است. با بررسی مؤلفه های حاضر در بافت گفتمانی استعاری و کنایی رمان مزبور چنین برداشت می شود که راوی با مدنظر قرار دادن بحث اهمیت زبانی و شرایط اجتماعی، سیاسی و فرهنگی عصر خود، با کاربست مضامین استعاری و کنایی در شالوده ارتباطی به بازتاب واقعی این شرایط اهتمام داشته است و ایدئولوژی های پنهان رفتاری و کلامی عاملان کنشی در بافت گفتمانی را به وضوح نمایان ساخته است.

در این پژوهش به بررسی فرایند مطابقه فاعلی و پدیده مطابقه مفرد در زبان کردی کلهری خواهیم پرداخت. مطابقه مفرد فرایندی است که در طی آن نمایه فاعلی واقع شده بر روی فعل با مشخصه شمار فاعل مطابقت نمی یابد. به عبارتی دیگر، اگر فاعل جمله دارای مشخصه جمع باشد شناسه فعلی مفرد خواهد بود. بدین ترتیب در جستار پیش رو تلاش می کنیم تا با مطرح نمودن فرضیه های پیشنهادی پژوهشگران واژگان گرا و غیرواژگان گرا به تبیین داده های زبان کردی کلهری بپردازیم. از منظر رویکردهای واژگان گرا فرایند مطابقه در نظام محاسباتی صورت می گیرد، این در حالیست که از نگاه برخی از پژوهشگران نظریه غیرواژگان گرای صرف توزیعی، فرایند مطابقه امری پسانحوی است که با بهره گیری از برخی ابزارهای صرفی انجام می پذیرد. این پژوهش از نوع تحلیلی-توصیفی بوده و داده های آن عمدتا بر زبان کردی کلهری متمرکز است؛ با توجه به آنکه دو نفر از نگارندگان خودگویشور بومی این زبان هستند، در فرایند جمع آوری داده ها و قضاوت درباره آنها به شم زبانی نگارندگان اتکا شده است. یافته ها نشان می دهد که نظریه صرف توزیعی با بکارگیری ابزارهای صرفی و مفاهیمی همچون گروه حرف تعریف کنترل کننده هسته مطابقه، محیای تبیین الگوهای مطابقه فاعلی درکردی کلهری است. در این پژوهش مشخص شد که طی فرایند مطابقه فاعلی رونوشتی از فاعل برروی هسته مطابقه فاعلی قرار می گیرد اما آنچه سبب می شود که در برخی ساختارها، علی رغم حضور فاعل جمع، نشانه مطابقه مفرد روی فعل ظهور یابد، اعمال فرایند صرفی تضعیف مشخصه است؛که با تغییر در ارزش مشخصه جمع آنرا به مفرد تبدیل می کند.

جزء های وجه نما عناصر زبانی هستند که به همراه گفتمان نماها زیرمجموعه نشانگرهای کاربردشناختی قرار می گیرند اما برخلاف گفتمان نماها -که به ساختار یا صورت گفتمان می پردازند، تأثیری بر محتوای گزاره ای جمله ندارند و دارای حرکت آزادانه در جایگاه های مختلف جمله هستند- به شدت وابسته به محتوا و بافت-محورهستند، دامنه عملکرد آنها ثابت است، در معرض محدودیت های شدید نحوی قرار دارند و مهم تر از همه، به بیان مفاهیم ذهنی می پردازند. از جمله جزءهای وجه نمای فعال در زبان فارسی، عنصر «- ا» می باشد که بر مبنای چارچوب پیشنهادی لاینز (Lyons, 1977) در مورد وجه نماها، و در قالب یک تحقیق توصیفی مبنایی، به بررسی ماهیت و مفاهیم وجه نمایی حاصل از آن می پردازیم. داده های این پژوهش متعلق به سبک محاوره ای است و از گفتگوهای صورت گرفته میان گویشوران در تعاملات روزمره و موقعیت های اجتماعی مختلف گردآوری شده است. بررسی داده ها نشان می دهد این جزء وجه نما طیف وسیعی از مفاهیم وجه نمایی تکلیفی و معرفتی نظیر امر توأم با تأکید و تحکم، تقاضا، هشدار، تهدید، اعتراض، طعنه و گلایه، پیش بینی رویدادهای نامطلوب و تحذیر و ارزیابی توأم با شگفتی را ایفاد می نماید. همه این مفاهیم، متکی بر تعهد و موضع گوینده هستند؛ بنابراین گوینده-محور یا ذهنی می باشند. همچنین، دامنه عملکرد عنصر «- ا»، نه فعل یا جمله بلکه کل پاره گفتار می باشد به همین دلیل بطور ثابت در پایان پاره گفتار قرار می گیرد. مفاهیم وجه نمایی حاصل از عنصر «- ا»، شدیداً بافت-محور هستند و بافت کلام و موقعیت کاربرد، روی معانی آنها تأثیرگذار است. باتوجه به ویژگی های فوق، عنصر «- ا» یک جزء وجه نما قلمداد می گردد و در زمره وجه نماهای زبان فارسی قرار می گیرد.

در آغاز پیدایش دستور زایشی، کاوش در نظریه زبان همواره متاثر از زبانی مانند زبان انگلیسی بوده است. با گذر از آن دوره، نظریه زبان همواره بر آن بوده است که از یک سو بهنیه نگرتر شود و از سوی دیگر جهانی تر شود. یکی از ساختهایی که این پویایی نظری را در تاریخ دستور زایشی نشان می دهد، بررسی زبان گذر ساختهای کنترلی است. ساختمان نحوی و معناشناختی بندهای متممی کنترلی در زبانی مانند زبان فارسی اساساً متفاوت از همین ساختها در زبانهایی مانند زبان انگلیسی است. ساختهای کنترلی در زبان فارسی در بندهای متممی خودایستای التزامی واقع می-شوند. این بندها دارای ویژگیهای نحوی-ساختواژی [شخص]، [شمار]، و [زمان] می باشند. همچنین این بندها در درون گروههای نحوی زمان، وجه، و متمم نما جای دارند. اما همین ساختها در زبانهایی مانند زبان انگلیسی در بندهای متممی ناخودایستا و عریان مصدری جای دارند که هیچ یک از ویژگیهای نحوی-ساختواژی بالا، و نیز هیچکدام ازگروههای نحوی بالا را ندارند. این تفاوت ساختاری در نخستین انگاره های دستور زایشی توصیف ناپذیر بود. اما با گذر از آن دوره و ورود و استمرار در برنامه کمینگی، این گونه نگرشهای انگلیسی-محور اندک اندک از نظریه زبان رخت بستند تا نظریه زبان همگانی تر شود. بر این پایه، جستار کنونی بر آن است که نشان دهد که چگونه این تفاوتهای ساختاری میان متمم های خودایستا و ناخودایستای کنترلی در این دو رده از زبان توانسته است سبب بهینگی دستور زایشی، به ویژه در برنامه کمینگی شود تا نظریه زبان از یک درجه کفایت مشاهده ای ساده، به سوی کفایت توصیفی و توضیحی بیشتر گام بردارد.