مطالعات فرهنگ - ارتباطات (نامه پژوهش فرهنگی سابق)

ارتباطات میان فرهنگی انتقادی، به عنوان یک رویکرد مطالعاتی نوپدید، با تمرکز بر واکاوی روابط قدرت، ساختارهای نابرابر و زمینه های آشکار و نهان مؤثر بر تعامل فرهنگی، چارچوبی تحلیلی برای درک عمیق تر روابط و رویارویی های میان فرهنگی ارائه می دهد. این رویکرد، برخلاف دیدگاه های سنتی و مرسوم که بر تفاوت های رویین و مهارت های فردی تأکید دارند، فرهنگ را عرصه ای پویا و منازعه آمیز قلمداد می کند که در آن معانی، هویت ها و روابط فرهنگی به طور پیوسته بازتعریف می شوند. پژوهش حاضر با هدف ارائه درآمدی نظری و افق گشا، به معرفی جایگاه رویکرد انتقادی در مطالعات ارتباطات میان فرهنگی پرداخته و بنیادهای نظری و تاریخی آن را در سنت های مکتب فرانکفورت، مطالعات فرهنگی و مطالعات پسااستعماری پی جویی می کند. این پژوهش که از منابع اسنادی و روش توصیفی-تحلیلی بهره می برد، عناصر مفهومی کلیدی نظیر متون فرهنگی، ستم زدایی، روابط قدرت، زمینه مندی، نیروهای تاریخی، رهایی بخشی و حافظه جمعی را تبیین نموده و به اهمیت روش پژوهش اخلاقی می پردازد. یافته ها نشان می دهند فهم تعامل میان فرهنگی بدون توجه به نیروهای پیدا و پنهان قدرت، پیامدهای تبعیض و استعمار و زمینه های شکل گیری ساختارهای نابرابر امکان پذیر نیست. همچنین مداخله در زمینه های کلان برای تقویت صدای گروه های فرهنگی حاشیه ای و ایجاد فضایی گفتگومحور ضروری است. درنهایت، با نگاهی به مسیرهای پیش روی ارتباطات میان فرهنگی انتقادی می توان دریافت که توجه به تحولات زیست محیطی، نابرابری های نظام سلامت، ساختارهای فضای مجازی و لزوم احیای دانش های بومی، آینده این حوزه را ترسیم می کند. به طور کلی، رویکرد انتقادی به ارتباطات میان فرهنگی با آشکارسازی سازوکارهای سلطه و بداهت زدایی از ساختارهای نابرابر، نه تنها ابزاری تحلیلی بلکه کنشی رهایی بخش برای حرکت به سوی جامعه ای عادلانه تر است.

مطالعه پیش رو به بررسی تأثیر میزان استفاده از فضای مجازی بر پایداری خانواده بین زنان متأهل شهر یاسوج پرداخته است. روش این تحقیق کمی و شیوه مورداستفاده در آن از نوع پیمایش است. جامعه آماری زنان متأهل شهر یاسوج هستند. در این تحقیق برای تعیین حجم نمونه از فرمول لین استفاده شده و حجم نمونه 384 نفر برآورد شد و با در نظر گرفتن وجود احتمالی پرسشنامه های ناقص و مخدوش این تعداد به 400 نفر رسانیده شد. برای بررسی فرضیه های اصلی تحقیق از تکنیک مدل سازی معادلات ساختاری واریانس محور و نرم Smart PLS 3 استفاده شده است. بر اساس یافته ها در سطح نمونه تحقیق بیشترین اثرگذاری بر میزان پایداری خانواده استفاده ارتباطی از آن هست و مخرب ترین اثر نیز در سطح نمونه به استفاده از فضای مجازی برای اهداف سرگرمی تعلق گرفته است. میانگین پایداری خانواده ها برحسب سطح تحصیلات تفاوت معنی داری دارد درحالی که رابطه سن و پایداری خانواده معنی دار نیست. نتایج پژوهش نشان داده اند بین میزان استفاده از فضای مجازی و پایداری خانواده رابطه مثبت و معناداری وجود دارد.

تعریف زیبایی به عنوان امری چندوجهی برخاسته از گفتمان های متعدد است. برای شناخت این گفتمان ها و نسبت آن ها با یکدیگر، با استفاده از روش های تحلیل متن به بررسی متون زیبایی محور در سایت ها و صفحات فضای مجازی ایرانی پرداختیم. در گفتمان سنتی، زیبایی به عنوان امری رازآلود و بکر که با صفاتی همچون شجاعت، وقار و پختگی همراه است تعریف می شود. با نفوذ تعاریف لیبرالیستی، تجملی و غیرکارکردی بودن لباس زنان محلی که با مفاهیم اصالت و مصرف به صورت هم زمان همخوانی دارد، همچنان پیوند دارد. در گفتمان نئولیبرالیستی، زیبایی از طریق پرداخت هزینه، مصرف و بازنمایی ایجاد می شود و تصنعِ بیشتر موجب تمایزِ بیشتر می شود. گرچه زیبایی استاندارد، قراردادی و محدود به دوره های زمانی است، تلاشی ضمنی برای استایل منحصربه فرد و فردیت ساختگی نیز دیده می شود. زنانِ عموماً تحصیلکرده با مقاومت در برابر تعاریف مصرفی از زیبایی و تأکید بر عدم تصنع، نوعی بی طبقگی متمایز را ایجاد می کنند. گفتمان نئولیبرالیستی زیبایی منجر به فراگیر شدن زیبایی و دموکراسی زیبایی شده است به طوری که گروه های مختلف سنی، جنسی، قومی و حتی افراد دارای نقص نیز موضوع نگاه تلقی می شوند. علیرغم نفی تعریف مصرف گرایانه از زیبایی در اکثریت مذهبیون، زنان محجبه و مخصوصاً حجاب استایلیست ها و بلاگرهای حجاب و سبک زندگی به دنبال زیباسازی، مصرفی سازی، به روزسازی و کاربردی سازی حجاب هستند و بنابراین تعریف واحد از حجاب را غیرممکن ساخته اند. شناخت انواع گفتمان های زیبایی که به طور مستقیم با بسیاری از مفاهیم و حوزه های موردنظر سیاست گذار پیوند دارد و شناخت نسبت میان آن ها می تواند تصویر درستی برای برنامه ریزی های فرهنگی بدهد.

گسترش فضای مجازی و شبکه های اجتماعی تعاملی نظیر اینستاگرام باعث شد تا کاربران به کنشگران اصلی در چرخه تولید، انتشار و مصرف محتوا تبدیل گردند. در این فضا سوژه های مختلفی دستمایه محتواپردازی کاربران قرار گرفته و به دلیل ماهیت سرگرمی این پلتفرم ها، محتواهای تولید شده اقتضای طنز و هجو دارند. یکی از سوژه های کاربران فارسی زبان اینستاگرام، پدر است. براین اساس پژوهش حاضر درصدد واکاوی تصویر بازنمایی شده از پدر در صفحات واینرهای فارسی زبان اینستاگرام می باشد. روش مورد استفاده در این پژوهش، تحلیل محتوای کیفی مبتنی بر نظریه بازنمایی استوارت هال است. محققان ابتدا با استفاده از روش گلوله برفی ۲۰ صفحه واینرهای اینستاگرامی بالای ۲ میلیون دنبال کننده را شناسایی و پس از مشاهده 100 کلیپ مرتبط با موضوع تحقیق در این صفحات، به استخراج ۱۰ مقوله عمده و 82 دلالت اصلی درباره پدر نائل گردیدند. این مقولات عبارت اند از پدر دم دستی، پدر غیرحامی، پدر خودخواه، پدر مادی گرا، پدر بی تدبیر، پدر خودرأی، پدر قدیمی و سنتی، پدر تبعیض گرا، پدر ناراست و پدر بداخلاق. یافته های پژوهش بیانگر آن است که چه تصویری از پدر برای مخاطبان توسط واینرهای اینستاگرامی ساخته می شود و چگونه بر اذهان مخاطب تأثیر می گذارد و طرد پدر افزایش می یابد.

پژوهش پیش رو باهدف واکاوی شرایط و بسترهای شکل گیری زیست بلاگری در میان بلاگرهای شهر یزد انجام شد. برای رسیدن به هدف مزبور، نویسندگان مقاله از روش شناسی کیفی و رویکرد نظریه داده بنیاد استفاده کرده اند. جامعه هدف 17 نفر از بلاگرهای شهر یزد بودند که با نمونه گیری نظری و هدفمند جهت اخذ مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته انتخاب شدند. فرایند نمونه گیری در این تحقیق تا مرحله اشباع اطلاعات ادامه یافت به شکلی که مصاحبه جدید تأثیری در پیشبرد نظریه نهایی نداشت. داده های جمع آوری شده در این تحقیق با استفاده از سه مرحله کدگذاری باز، محوری و گزینشی تحلیل شده است و نتایج آن در قالب 18 مقوله اصلی و 1 مقوله هسته به همراه مدل پارادایمی و خط داستان ارائه شد. یافته های به دست آمده حاکی از آن است که «تجربه زیست بلاگری» به عنوان پدیده مرکزی به دنبال مجموعه ای از عواملی چون لزوم انتشار روزمرگی، تجربه محبوبیت اجتماعی، برهمکنش استعداد و تجربه، بازنمایی فراواقعیت خود، مقابله درون خانوادگی با بلاگری و تعین بخشی دنبال کنندگان به همراه مجموعه ای از عوامل زمینه ای و مداخله گر ایجاد می شود. همچنین نتایج نشان داد تجربه زیست بلاگری مستلزم بکار گیری سه راهبرد ازجمله تلاش هدفمند در مسیر بلاگری، الزامات جابجایی شغل و سودای بنام شدگی است این راهبردها درنهایت سه پیامد را به همراه دارد که نشان می دهد تلاش افراد برای تجربه زیست بلاگری در جهت کسب سرمایه اجتماعی، اقتصادی و نمادین است.

در سال های اخیر مسئله ی حضور مهاجران افغانستانی در ایران تشدید شده و شبکه اجتماعی ایکس به یکی از اصلی ترین بسترهای بازنمایی و بازتولید دیدگاه ها درباره مهاجران تبدیل شده است، به گونه ای که بازتاب های آن، با تقویت کلیشه های منفی و مثبت، نقش مهمی در شکل دهی افکار عمومی نسبت به مهاجران افغانستانی ایفا کرده است. مسئله این پژوهش بررسی چگونگی بازنمایی افغانستانی های مقیم ایران در شبکه اجتماعی ایکس و تحلیل مقولاتی است که در این بستر درزمینه هویت، جایگاه و مسائل پیرامونی مهاجران شکل گرفته اند. این مطالعه، ذیل رهیافت کیفی با روش تحلیل مضمون و با گردآوری نمونه از توییت های کاربران فارسی زبان در بازه ی زمانی مشخص براساس هشتگ های گرایه شده (ترندشده) انجام شده است. تمرکز تحلیل بر استخراج مضامین معنایی مسلط در روایت ها، واکنش ها و برچسب زنی های مربوط به مهاجران افغانستانی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که بازنمایی افغانستانی های مقیم ایران در شبکه اجتماعی ایکس حول شش مضمون اصلی شکل گرفته است. نخست، مهاجران به عنوان تهدیدی چندبعدی برای امنیت، اقتصاد و فرهنگ کشور تصویر می شوند. دوم، آنان در موقعیتی مطرود، تحقیرشده و بیگانه بازنمایی می گردند که اغلب با زبان توهین آمیز همراه است. سوم، مهاجرستیزی به مثابه پروژه ای سیاسی تلقی می شود. در کنار این گفتمان های منفی، برخی روایت ها به مهاجران به عنوان محرک هایی برای همدلی انسانی و همبستگی اجتماعی می نگرند. مضمون دیگر، نقد مهاجرستیزی از منظر اخلاقی و فرهنگی است که آن را در تضاد با ارزش های دینی و انسانی می داند. در نهایت، برخی کاربران مهاجران را سوژه هایی نیازمند بازشناسی هویتی و تنظیم حقوقی می دانند.

خوراک به عنوان یکی از عناصر بنیادین زندگی، نقش برجسته ای در شکل گیری هویت فردی و جمعی دارد و در فرایند مهاجرت، این نقش به دلیل تعامل با فرهنگ جدید تحکیم می پذیرد. مهاجران افغانستانی در ایران، به دلیل شباهت ها و تفاوت های فرهنگی، اقتصادی و زبانی، الگوهای غذایی خود را با شرایط کشور میزبان ادغام می دهند. این تطابق شامل استفاده از مواد غذایی محلی، تغییر روش های پخت وپز و حتی پذیرش الگوهای غذایی ایرانی می شود. در این مقاله، نشان داده شده است که تغییرات ذائقه غذایی برای مهاجران هم به عنوان ابزاری برای حفظ هویت فرهنگی اصلی و هم به عنوان راهبردی برای ادغام در جامعه میزبان عمل می کند. این نشان دهنده انعطاف پذیری مهاجران در برابر شرایط محیطی جدید و تلاش برای یافتن تعادل بین حفظ فرهنگ اصلی و پذیرش فرهنگ جدید است. این پژوهش با روش کیفی از نوع مردم نگارانه و با بهره گیری از مشاهده مستقیم، مشاهده حین مشارکت و مصاحبه های ژرف نیمه ساختاریافته با 18 نفر از مهاجران افغانستانی (7 مرد و 11 زن) در سنین و وضعیت های اجتماعی مختلف انجام شده است. تحلیل مضمون به ما کمک کرده است تا داده های گردآوری شده از مهاجران در شهرک قائم قم تحلیل و تفسیر شوند. یافته ها نشان می دهند که مهاجران راهبردهای مختلفی در رابطه با هویت غذایی خود دارند: ادغام، همانندی، جدایی و حاشیه گزینی. این فرایند به تقویت روابط اجتماعی با جامعه میزبان و نزدیکی هویتی کمک کرده است. درنهایت، تغییرات ذائقه غذایی به عنوان یکی از عوامل کلیدی در بازسازی هویت فرهنگی مهاجران شناخته شده است.

ارتباطات زیربنای شکل گیری بسیاری از فرایندهای سازمانی است. عملکرد سازمان ها و اثربخشی سبک های مدیریت در بسیاری مواقع به کیفیت و اثربخشی فرایندهای ارتباطی متکی است. در کنار این، در سال های اخیر، رویکردهای ناب به مدیریت سازمان ها توسعه یافته است. چابکی، بهره وری منابع، به هنگام بودن و تطبیق پذیری از مفاهیم زیربینایی این رویکرد در مدیریت سازمان ها است. ازجمله زمینه های این مفهوم، شکل گیری نوعی ارتباطات ناب در سازمان است. بااین حال ایجاد فرایند ارتباطات ناب، بیش از همه نیازمند برخورداری از شایستگی ها و مهارت های موردنیاز در فرستنده پیام و ایجادکننده ارتباط است. ازاین رو این پژوهش به شناسایی مهارت ها و شایستگی های بازیگران (فرستنده پیام) در شکل گیری ارتباطات ناب پرداخته است. روش تحقیق از نوع روش شناسی تحقیق کیفی بوده است. داده ها از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته با خبرگان و متخصصان علمی و اجرایی در کشورهای ایران و افغانستان جمع آوری و با بهره گیری از روش شناسی پدیدارشناسی و تحلیل مضمون، تحلیل شده است. یافته های تحقیق نشان می دهد مهارت های حل سریع مسئله، مهارت درک شفاهی و کلامی، مهارت بیان، اعتمادسازی و هوش اجتماعی مهم ترین شایستگی ها و مهارت های ضروری برای دو طرف ارتباطات برای شکل دهی به ارتباطات ناب است. در ادامه تحقیق مصادیق و مؤلفه های هر کدام از این شایستگی ها و فرایند تأثیرگذاری آن بر شکل گیری ارتباطات ناب شناسایی و معرفی شده است.