۱.
برخی ادعا کردهاند، لعنهای پایانی زیارت عاشورای مشهور، در اصل در این زیارت موجود نبوده و از دوران صفویه بهبعد به مصباحالمتهجد تألیف شیخ طوسی قدسسره (م۴۶۰ق) افزوده و در نتیجه، زیارت عاشورا تحریف شده است. مهمترین دلایل مدعیان برای اثبات تحریف در زیارت عاشورای مشهور، دو مورد است؛ نخست، عبارت کهنترین نسخه خطیِ مصباحالمتهجد (نسخه نقاش رازی)؛ دوم، عبارت کاملالزیارات. در این پژوهش با دلایل و شواهد گوناگون نشان داده شد تنها عاملی که سبب شد فقره پایانی زیارت عاشورا در برخی منابع این زیارت، ازجمله مصباحالمتهجد (نسخه نقاش رازی) و کاملالزیارات مطابق مشهور نقل نشود، این است که کاتبان و عالمان شیعه، بهویژه پیش از حکومت صفویان در نقل آن عبارات، تقیه کردهاند. در پژوهش حاضر برای حل اشکال در نسخههایی که فقره پایانی در آنها مطابق مشهور نیامده است، بیان کردهایم که در آن نسخهها از سوی کاتبان یا عالمان، تقیه رخ داده است. همچنین برای اثبات اصالت فقره پایانی در زیارت عاشورا، تصاویر صفحات زیارت عاشورا در نسخه بسیار مهم و معتبر مختصرالمصباح بهخط ابن سَکون حلّی (م ۶۰۰ق) ـ که لعنهای پایانی نیز در آن آمده است ـ ارائه کردهایم. در نهایت، در این نوشتار نشان داده شد، فقره پایانی زیارت عاشورا، که برای اظهار برائت از دشمنان اهلبیت صادر شده، از اصالت برخوردار است.
۲.
در دنیای پرشتاب معاصر، فهم عمیق و کاربردی از میراثهای فکری و عملی تمدن اسلامی، بهویژه سیرة معصومین، ضرورتی اجتنابناپذیر است؛ زیرا چالشهای پیچیده اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و اخلاقی امروز، بازخوانی این الگوهای متعالی را از منظری نو، اجتنابناپذیر میسازد. هدف از این پژوهش، تحلیل و تبیین وجوه مغفول یا کمتر تبیینشده از سیرة امام حسین و نهضت عاشورا با رویکردی انتقادی و با بهرهگیری از ابزارهای تحلیلی علوم اجتماعی، فلسفة تاریخ و هرمنوتیک معاصر است. این مطالعه، از روش کیفی با تکنیک تحلیل محتوای متون اصیل تاریخی، کلامی و حدیثی (مانند لهوف، ارشاد، تاریخ طبری) و همچنین مقایسة تطبیقی با نظریههای مدرن جامعهشناختی بهره میبرد. یافتههای اصلی پژوهش حاضر نشان داد که نهضت عاشورا نهتنها یکرویداد تاریخی صرف، بلکه الگویی پویا و چندوجهی برای مواجهه با چالشهای عصر حاضر است؛ این سیره، مبانی نظری و عملی بیبدیلی را برای اصلاحطلبی اجتماعی، مقاومت در برابر ستم و تبیین مفهوم عدالت در جهان امروز ارائه میدهد و با تأکید بر بعد اخلاقی و معرفتی آن، راهگشای بسیاری از معضلات جهانی است.
۳.
قیام امام حسین در سال ۶۱ هجری قمری، یکی از نقاط عطف مهم تاریخ اسلام و نماد مقاومت اخلاقی، دینی و سیاسی در برابر ظلم و فساد حکومت اموی بهشمارمیآید. این حرکت، نهتنها ابعاد سیاسی و اجتماعی گستردهای داشت، بلکه در اصول اخلاقی و دینی مانند عدالتخواهی، اصلاح امت اسلامی و پایبندی بهحق ریشه داشت. با وجود این در همان دوران و پس از آن، قیامهای دیگری علیه امویان شکل گرفت که اهداف، روشها و نتایج متفاوتی داشتند و از نظر برخی ویژگیها با قیام حسینی شباهت و تفاوت نشان میدادند. این پژوهش با روش تحلیلی ـ تاریخی و رویکرد تطبیقی بهبررسی قیامهای حرّه، عبدالله بن زبیر، توابین، مختار ثقفی و زیدبن علی پرداخته و آنها را از منظر اهداف سیاسی، انگیزههای مذهبی، ساختار رهبری، استراتژیهای مبارزاتی و پیامدهای تاریخی با قیام امام حسین مقایسه کرده است. یافتهها نشان داد که گرچه همة این قیامها علیه ظلم اموی بودند، اما تنها قیام عاشورا بر مبنای اصلاح امت و شهادت آگاهانه شکل گرفت و الهامبخش نسلهای بعدی شد.
۴.
بیگمان، تجلیگاه بزرگترین گردهمایی آیینی ـ مذهبی را میتوان در پیادهروی اربعین بهتماشا نشست. بهسبب حضور زائرانی از ملیتهای مختلف با فرهنگها و آیینهای متفاوت در عراق، این مراسم بهجهتهای مختلفی رنگوبوی خاصی پیدا کرده است. ازاینرو، اولاً باتوجه بهحضور زائران در این کشور و ثانیاً مواجهه با فرهنگها، آیینها و نگرشهای مختلف، انجام نیازسنجی در چهار حوزة دانشی، نگرشی، مهارتی و فرهنگی از زائران حسینیِ اربعین برای بهجا آوردن زیارتی عارفانه و با معنویت بیشتر، لازم است. بنابراین، نیازسنجی زائران در این چهار حوزه ضروری است. این پژوهش از نظر نوع تحقیق (هدف)، کاربردی و بهلحاظ روش، کیفی است. در این بخش برای رسیدن بهنیازهای زائران اربعین در چهار حوزة یادشده، از مصاحبه نیمهساختاریافته استفاده شد. بدینمنظور، پژوهشگران با برگزاری 25 مصاحبه با افرادی که پیش از این، سابقه بیش از سه سفر پیادهروی اربعین را داشتند و با استفاده از روش «تحلیل تم»، بهاین نتیجه رسیدند که بین فاصله موجود و مطلوب در هر چهار حوزه شکاف عمیقی وجود دارد و چنانچه دستاندرکاران مراسم اربعین، پیش از سفرِ زائران در چهار حوزة یادشده زمینه آموزشهای مختلف را فراهم نمایند، ضمن دستیابی به وضع مطلوب، زیارتی عارفانه نیز نصیب زائران خواهد شد.
۵.
در عاشوراپژوهی دو رکن مهم و اساسی دین اسلام، یعنی امامت و امر بهمعروف و نهی از منکر مورد توجه است. یزید بهعنوان خلیفة معاصر امام حسین، این دو فریضه را مانع پیشبرد اهداف خویش میدانست؛ زیرا ضمانت اجرایی در اصول دین به امامت و قوام شریعت بر پایة امر بهمعروف و نهی از منکر استوار است. براین اساس، یزید در آغاز حکومت بهبهانة بیعت، نقشة حذف امامت را از جامعة اسلامی طراحی نمود. حادثة عاشورا بهمثابة نماد امامت است. یزید بهظاهر توانست با حذف و انزوای امامت، سپس با ایجاد خفقان شدید، امر بهمعروف و نهی از منکر را تضعیف نماید. سپس بهسراغ گام دوم، یعنی حذف آثار و احکام اسلامی و هتک حرمت نبوی برود؛ از اینرو فاجعة حره را که بهمثابة نماد نبوت است، رقم بزند. در نهایت بهسراغ هدف غایی خود، یعنی حذف اسلام و باورهای توحید رفت؛ زیرا هتک حرمت مکه بهمثابة نماد توحید است. اثرگذاری حکومت سهسالة یزید چنان شد که حاکمان جائر توانستند ائمه را از آغاز امامت امام سجاد تا شروع غیبت صغری در انزوا و حاشیه نگه دارند و خود در قدرت بمانند.
۶.
نظارت و کنترل، یکی از وظائف مهم مدیران در سازمان است. این مفهوم در سیرة مدیریتی امامحسین جایگاه ویژهای دارد که ریشههای آن را در آموزههای قرآن باید جست. پژوهش حاضر بر آن است با استفاده از روش اجتهادی (تحلیلیاستنباطی)، تحلیلی از نظارت و کنترل امام حسین ارائه نماید. این پژوهش برای جمعآوری اطلاعات، از روش اسنادی بهره بردهاست. در این پژوهش، نخست نظارتوکنترل بهعنوان یکی از وظایف مدیریت مورد بررسی و تبیین قرار گرفته، سپس سیرة مدیریتی امام حسین در نظارت و کنترل بیان شده و در ادامه مستندات و مبانی قرآنی آن حضرت، مورد تجزیهوتحلیل قرار گرفته است. رهآوردهای پژوهش نشان داد که در مدیریت امام حسین توجه به دوعرصة نظارتوکنترل (نظارت بیرونی و هم توجه بهنظارت درونی) دیده میشود. نظارتهای بیرونی در مدیریت امام حسین را در چهار دسته (خانوادگی، جمعیتشکیلاتی، حاکمیتی و همگانی) میتوان دید، اما بهترین نوع نظارت را در این مکتب، نظارت بر خود است. از دیگر دستاوردهای این تحقیق عنایت ویژه بهنظارت درونی و توجهمحوری بهمفهوم «حضور» و بررسی ریشههای قرآنی و عاشورایی آن است که این رویکرد برای مدیران بسیار الهامبخش و اثرگذار خواهد بود.
