بحران پژوهی جهان اسلام (سیاست پژوهی جهان اسلام سابق)

پژوهش حاضر با هدف تحلیل پدیدارشناسانه نگرش دانشجویان علوم سیاسی نسبت به عوامل مؤثر بر تصمیم گیری در بحران های عمومی (مسئولان سیاسی در جمهوری اسلامی ایران) انجام شد. در این پژوهش از رویکرد کیفی و روش پدیدارشناسی تفسیری استفاده شد. جامعه آماری را، دانشجویان علوم سیاسی دانشگاه های کشور در سال 1403 تشکیل دادند. در این راستا با استفاده از روش نمونه گیری هدفمند با 18 نفر مصاحبه شد. گردآوری داده ها از طریق مصاحبه نیمه ساختاریافته عمیق انجام شده و داده ها با نظریه داده بنیاد و به روش کدگذاری سه مرحله ای اشتراوس و کوربین (۱۹۹۰) تجزیه وتحلیل شدند. بر اساس نتایج، 11 مقوله اصلی (استراتژی؛ مسائل اخلاقی و اجتماعی؛ افکار عمومی؛ منابع و امکانات؛ مسائل سازمانی؛ ویژگی های شخصیتی؛ نظام تصمیم گیری؛ مسائل سیاسی؛ فرهنگ حاکم؛ قوم سالاری؛ مسائل اقتصادی)، 5 بعد سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و روان شناختی و 94 کد بازشناسی شدند. این نتیجه حاصل شد که در تصمیم گیری مسئولان سیاسی برای مدیریت بحران های عمومی لازم است به محیط تصمیم گیری و رویه های مرتبط با آن توجه شود تا شاخص های مطلوبی برای کیفیت بهتر تصمیم گیری در بحران های عمومی ایجاد گردد. نتایج، می تواند مورد استفاده کارشناسان سیاست عمومی و امنیت داخلی قرار گیرد.

هدف از این پژوهش تحلیل عوامل سیاسی مؤثر بر گسترش نارضایتی های اجتماعی در ایران می باشد. تحقیق حاضر به لحاظ هدف کاربردی، از نوع توصیفی-تحلیلی در قالب استراتژی استقرائی است که به منظور گردآوری داده های تجربی از روش اسنادی و میدانی- پیمایشی بهره برده است. جامعه آماری، شامل شهروندان بالای 18 سال شهر تهران بوده که 271 نفر از آنان به روش نمونه گیری خوشه ای چندمرحله ای به عنوان حجم نمونه برگزیده شده اند. داده های تحقیق با استفاده از نرم افزار SPSS تجزیه و تحلیل گردیده اند. میانگین نارضایتی های اجتماعی در تهران بالاتر از حد متوسط بوده، اما تمایل به بروز مدنی و مسالمت آمیز نارضایتی ها (1/80 درصد) نزد شهروندان بیشتر از تمایل به بروز خشونت بار نارضایتی ها (7/7 درصد) است. همچنین، بین متغیرهای سرمایه اجتماعی دولت محور، ادراک ناکارآمدی دولت، احساس ناامنی در فضای اجتماعی، آزادی های مدنی، حقوق سیاسی و ناهماهنگی پایدار میان قوا با نارضایتی های اجتماعی و اشکال بروز آن ارتباط معناداری دارد. فرسایش سرمایه اجتماعی، ادراک بیشتر ناکارآمدی دولت، احساس ناامنی اجتماعی، کاهش آزادی های مدنی و نادیده گرفتن حقوق سیاسی و نیز ادراک ناهماهنگی میان قوا، منجر به افزایش نارضایتی های اجتماعی می گردد.

این پژوهش به بررسی تعاملات جمهوری اسلامی ایران با احزاب شیعه عراق در بازه زمانی 2003 تا 2021 می پردازد و با رویکردی سازه انگارانه، نقش این تعاملات در شکل گیری و تقویت هویت شیعی در عراق را تحلیل می کند. در این مدت، ایران با حمایت نظامی، اقتصادی و ایدئولوژیک از احزاب شیعه عراق، تلاش داشته تا ضمن تثبیت نفوذ خود، به مقابله با نفوذ سایر قدرت ها، به ویژه عربستان سعودی بپردازد. در مقابل، عربستان با تأکید بر هویت سنی و حمایت از گروه های معارض و گاه افراطی، به ویژه پیش از سال 2018، سعی کرده است تا نفوذ ایران را محدود کرده و توازن قوا را به نفع خود تغییر دهد. این رقابت میان ایران و عربستان به تعمیق شکاف های مذهبی در عراق و واگرایی در میان احزاب شیعه منجر شده است که خود موجب ایجاد چالش هایی در ثبات سیاسی و امنیتی عراق شده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که تعاملات ایران با احزاب شیعه به تقویت هویت مذهبی و افزایش همگرایی میان ایران و عراق کمک کرده، اما در عین حال رقابت ایران و عربستان در این بستر باعث گسترش تنش های فرقه ای و تأثیرات منفی بر وحدت داخلی عراق شده است. این پژوهش با ارائه چارچوبی تحلیلی از رویکرد سازه انگارانه، ابعاد و پیامدهای این رقابت را به طور جامع ارزیابی می کند و راهکارهایی برای بهبود تعاملات منطقه ای پیشنهاد می دهد.

طوفان الاقصی در پائیز 2023 و متعاقب آن جنگ غزه، جدیدترین چهره از بحرانی ریشه دار در جهان اسلام یعنی فلسطین است . آنچه در حوزه روابط بین الملل مورد توجه قرار گرفته این امر است که علیرغم کشتار بیش از ۴۵ هزار مسلمان اقدامی از سوی کشورهای اسلامی جهت قطع روابط سیاسی و اقتصادی با رژیم اسرائیل به انجام نرسیده است. سوال پژوهش حاضر بررسی چرائی این اقدام کشورهای اسلامی است و این فرضیه طرح شده است که سطح وابستگی متقابلی که میان برخی از کشورهای اسلامی و اسرائیل در مبادلات اقتصادی شکل گرفته است مانع از آن شده که این کشورها امکان اقدامی در حوزه اقتصادی علیه اسرائیل داشته باشند. چارچوب نظری اقتصاد سیاسی درهم تنیده و روش تحقیق کمی است و از تکنیک سری زمانی جهت بررسی مبادلات تجاری کشورهای اسلامی با اسرائیل استفاده شده است. یافته های پژوهش حاکی از آن است که به جزء جمهوری اسلامی ایران، هر 56 کشور عضو سازمان همکاری اسلامی دارای روابط تجاری با رژیم اسرائیل در بازه زمانی 1995 الی 2021 بوده اند و پس از سال 2006 و جنگ 33 روزه، اسرائیل از طریق پیمان های دو یا چندجانبه گره خوردگی اقتصادی و امنیتی فراوانی را با کشورهای اسلامی ایجاد نموده است؛ به همین دلیل نیز اکثریت کشورهای اسلامی با رسمیت بخشیدن به نظریه دو دولت، به طور رسمی از آرمان فلسطین و سرزمین های تاریخی اسلامی آن عدول نموده اند.

این پژوهش با هدف تبیین نقش و جایگاه رژیم صهیونیستی در ایجاد بسترهای خشونت مذهبی در گستره وسیعی از حوزه جغرافیای سیاسی جهان اسلام صورت گرفته است. عامل اصلی ظهور و گسترش گروه تروریستی تکفیری داعش، دخالت های مستقیم سرویس های جاسوسی رژیم صهیونیستی می باشد که سبب مخاطرات ژئوپلیتیکی گسترده نیز شده است؛ پدیده ای شوم که تمامی تحولات این مناطق را تحت تأثیر قرار داده و تبدیل به موضوعی اساسی در بررسی ها و مطالعات کارشناسان حوزه های مختلف سیاسی و امنیتی شده است. رژیم صهیونیستی با حمایت های تسلیحاتی و داده های اطلاعاتی از مناطق و کشورهای حساسِ مورد هجوم داعش، با این گروه تکفیری تروریستی همکاری می نمود تا به اهداف خود مبنی بر ایجاد ناامنی در کشورهایی که رژیم صهیونیستی را به رسمیت نمی شناسند و با آن درگیر هستند برسد. مسأله اصلی مقاله این می باشد که چگونه رژیم صهیونیستی از بدو تأسیس خود، به دنبال گسترش قلمرو و سلطه گری بوده و برای تحقق آن به انجام حملات وحشیانه، قتل عام فلسطینیان و حمایت از تروریسم دولتی دست زده است. ره آورد مقاله پاسخ به این سؤال اصلی است که چگونه رژیم صهیونیستی در پرورش و گسترش تروریسم نقش عمده ای را ایفا کرده و به واسطه آن بسترهای گسترده ناامنی و اقدامات جنایتکارانه را در منطقه خاورمیانه رقم زده است.

تحول در سیاست خارجی امارات از بازیگری منفعل به بازیگر کنش گر در منطقه غرب آسیا و اهمیت یافتن مباحث اقتصادی و ژئواکونومیکی در سیاست خارجی آن، موجب توجه ویژه این کشور به منطقه شاخ آفریقا (دریای سرخ و خلیج عدن) شده است. از سویی دیگر، امارات پس از توافق ابراهیم در سال 2020 و عادی سازی با رژیم صهیونیستی، روابط فزاینده ای با این رژیم برقرار کرده است که با توجه به مجاورت جغرافیایی رژیم صهیونیستی با دریای سرخ و خلیج عدن و اهمیت راهبردی که این منطقه برای رژیم صهیونیستی دارد، حضور امارات در شاخ افریقا در راستای تأمین امنیت رژیم صهیونیستی ارزیابی می شود. این پژوهش با استفاده از چارچوب مفهومی بنادر زنجیره ای و با روش توصیفی- تحلیلی، به دنبال پاسخ به این سؤال است که استراتژی بنادر زنجیره ای امارات در شاخ آفریقا چگونه می تواند در راستای تامین امنیت رژیم صهیونیستی ارزیابی شود؟. یافته های پژوهش نشان می دهدکه امارات متحده عربی با در اختیار گرفتن بنادر شاخ آفریقا از یک سو و احداث پایگاه های نظامی در خلیج عدن و دریای سرخ و همچنین افزایش حضور نظامی و تکیه بر گروه های شبه نظامی منطقه، بستر مناسبی برای افزایش حضور رژیم صهیونیستی در این منطقه فراهم می کند و عملاً امنیت رژیم صهیونیستی را تأمین می نماید.

محور مقاومت، شبکه ای از بازیگران رسمی و غیر رسمی با محوریت جمهوری اسلامی در دهه های اخیر است که مقاومت در برابر سیاست های استکباری و بازگشت به ظرفیت های فکری- سیاسی درون جهان اسلامی از عناصر هویت بخش آن تلقی می شوند. به لحاظ عملی نیز محور مقاومت در سال های اخیر، در لبنان، فلسطین، سوریه و عراق ترسیم بخش بسیاری از معادلات منطقه ای به نفع نیروهای درون جهان اسلامی بوده است. در پرتو این ایده کلان، تحولات مابعد بیداری اسلامی در یمن زمینه ظهور جنبش انصارالله یمن به عنوان عنصر جدیدی در محور مقاومت را برجسته کردکه به لحاظ اندیشگی مبتنی بر مذهب زیدی است و به لحاظ ژئوپلیتیک نیز موقعیت منحصر به فردی فراروی محور مقاومت قرار داده است. از این رو، دغدغه این مقاله ابتدا بازآفرینی زمینه فکری و سیاسی شکل گیری جنبش انصارالله و سپس بررسی تاثیر آن بر توسعه محور مقاومت می باشد. یافته های پژوهش نشان می دهد که این جنبش از لحاظ فکری- سیاسی متاثر ازمولفه های مختلفی از جمله مذهب زیدی، همجواری با مرکز وهابیت، بحران سقوط دولت متوکلیه، تحقق انقلاب اسلامی در ایران می باشد. جنبش با استفاده از ظرفیت های فکری سیاسی و جغرافیایی یمن توان توسعه محور مقاومت در ابعاد ژئوپلیتیکی، نظارت بر آبراهه های بین الملل، تاثیر بر عربستان و توسعه اقدامات امنیتی در آفریقا از منظر سیاسی و تقابل با وهابیت، گسترش وحدت اسلامی و تقریب مذاهب، نشر تفکر استکبارستیزی و غرب ستیزی و گسترش محور مقاومت در قاره آفریقا از منظر فکری را دارا می باشد.

پس از وقوع عملیات 7 اکتبر 2023، از سوی جنبش حماس علیه مواضع صهیونیست ها، رژیم صهیونیستی نیز به اقدام نظامی علیه حماس روی آورد و بخش هایی از غزه را محاصره کرد. تل آویو با توسعه دامنه حملات و نقض فاحش و گسترده اصول و قواعد اساسی حقوق بشردوستانه، ضمن تخریب اماکن حیاتی، بالغ بر ده ها هزار کشته غیرنظامی به ویژه زنان و کودکان در باریکه غزه به جای گذاشته؛ این در حالی است که غیرنظامیان طبق قواعد بین المللی حقوق بشردوستانه مصون از حملات نظامی طرفین متخاصم هستند. بدین ترتیب، سؤال اصلی پژوهش این است که تأثیر جنگ 2023 اسرائیل و حماس بر کودکان غزه در آیینه حقوق بین الملل بشردوستانه چگونه است؟ فرضیه مقاله این است که در پی پاسخ رژیم صهیونیستی به عملیات 7 اکتبر 2023 حماس علیه مواضع صهیونیست ها، این رژیم با ارتکاب جنایات جنگی و نقض گسترده اصول حقوق بشردوستانه بین المللی، اقدام به بمباران هوایی و تهاجم زمینی گسترده علیه اهدافی در نوار غزه و تخریب اماکن حیاتی و کشتار هزاران غیرنظامی به ویژه زنان و کودکان در این باریکه غزه نموده است که این امر ضمن آسیب های فوری به سلامت کودکان به یک بحران انسانی منجر شده است. از این رو، رژیم صهیونیستی در جریان تجاوزات به غزه بارها قواعد حقوق بشردوستانه بین المللی در مورد کودکان و غیرنظامیان را به طور کلی نقض و بر طبق حقوق بین الملل، دارای مسئولیت بین المللی است. برای تحلیل داده ها از روش توصیفی-تحلیلی استفاده شده است.

در میان دو دستگی کشورهای اسلامی بر سر راه حل «دو کشوری» یا «یک کشوری» فلسطین، اسرائیل با ترور اسماعیل هنیه تلاش کرد تا هم از صلح با فلسطینی ها خودداری کند و هم مذاکرات با حماس، برای تبادل اسرا را به بن بست بکشاند و هم با کمک ائتلاف امریکایی بتواند پاسخ احتمالی ایران و گروه های مقاومت را کنترل کند. این مسئله باعث شد که خلیج فارس مانند ادوار گذشته از طرف ایران و هم از طرف کشورهای غربی به ویژه آمریکا نظامی و امنیتی شود. این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی به این سوال اصلی می پردازد که ترور هنیه چه تاثیری بر سیاست خارجی ایران و امنیتی شدن خلیج فارس داشته است؟ یافته پژوهش این است که با ترور هنیه به عنوان مهمترین چهره حماس، فضای امنیتی در منطقه خلیج فارس گسترش پیدا کرد و این زمینه ساز ارتقای سطح بازدارندگی منطقه ای از سوی ایران و ایالات متحده در خلیج فارس برای جلوگیری از تنش های نظامی گردید.