کتیبه گچبری مسجد آق قلعه در شهر نقاب سبزوار، یکی از آثار شاخص دوره ایلخانی در شرق ایران به شمار می رود که از منظر هنری، تاریخی و فناوری اهمیت ویژه ای دارد. پژوهش حاضر با هدف شناسایی فنون اجرایی، آسیب شناسی، مطالعات آزمایشگاهی و تدوین شیوه ای علمی در حفاظت و مرمت این کتیبه انجام گرفته است. در مرحله نخست، با روش های مطالعات میدانی و تصویربرداری، وضعیت کلی کتیبه از نظر ساختار، لایه های رنگ، گچبری و تزئینات بررسی و مستندسازی شد. سپس با بهره گیری از روش های آنالیز دستگاهی پراش و فلورسانس پرتوی ایکس، ساختار و ترکیبات شیمیایی رنگ دانه های مورد استفاده در تزئین کتیبه شناسایی گردید که نتایج آن حاکی از کاربرد رنگ دانه های طبیعی معدنی نظیر قرمز اخرا و آبی لاجورد بود. در مرحله آسیب شناسی، عوامل تخریب و فرسایش اثر، همچون رطوبت صعودی و نزولی، نوسانات دمایی، فشار سازه ای، آلودگی های شیمیایی و بیولوژیکی و مداخلات مرمتی غیراصولی توسط عوامل انسانی شناسایی شد. بر این اساس، مراحل مختلف مرمت شامل پاک سازی، استحکام بخشی، بازسازی بخش های کمبود نقوش و کتیبه گچبری، موزون سازی رنگی و تثبیت نهایی اجرا گردید و در تمامی مراحل اصل بازگشت پذیری، کمینه سازی مداخله و هماهنگی بصری رعایت شد. در پایان، برای حفاظت بلندمدت اثر، پیشنهاداتی همچون کنترل شرایط محیطی، نصب حفاظ، آموزش متولیان و دفع رطوبت زیرساختی ارائه گردید. آنچه این پژوهش را از مطالعات مشابه مرمت آثار ایلخانی متمایز می سازد، به کارگیری هم زمان داده های آزمایشگاهی پیشرفته با تحلیل های میدانی برای ارائه یک مدل اجرایی یکپارچه و بومی سازی شده در مرمت کتیبه های گچبری رنگ آمیزی شده دوره ایلخانی است؛ مدلی که پیش تر در پژوهش های مرتبط با تزئینات گچی شرق ایران به صورت نظام مند ارائه نشده بود.
