مطالعات تطبیقی قرآن پژوهی

مطالعات تطبیقی قرآن پژوهی

مطالعات تطبیقی قرآن پژوهی سال ششم پاییز و زمستان 1400 شماره 12

مقالات

۱.

دگردیسی نشانه ای مفهوم "سدره المنتهی" با تکیه بر رویکرد نشانه شناسی فرهنگی یوری لوتمان

تعداد بازدید : ۸۱ تعداد دانلود : ۲۹
متن قرآن، نظامی نشانه ای با پیکره ای خاص است که در یک برهه زمانی خاصی نازل شده است. فرایندهای نشانه ای که در هر دوره خاصی رقم می خورند، دریافت این متن را در معرض چالش های متعددی قرار داده اند. در این میان، تعبیر «سدره المنتهی» در سوره ی نجم، یک تعبیر منحصر به فرد قرآنی است که در طول تاریخ به عنوان یک اصطلاحِ ساخت یافته از سوی عالمان حوزه های مختلف، مورد استفاده قرارگرفته است. اکثر مفسران، اغلب در پی توضیح معراج نبی(ص) به سدره المنتهی، پرداختی گذرا در قالب دورترین نقطه ی بهشت داشته اند، حال آنکه به نظر می رسد، در پی روند آگاهی افزایی مسلمانان در خصوص این ترکیب قرآنی بود که معنای امروزین یعنی «والاترین درجه ی قرب الهی» قابل درک و دریافت است. در مقابل، بعید به نظر می رسد که قرآن در خطاب به مشرکان، چنین معنای پیچیده ای از فرهنگ اسلامی را لحاظ کرده باشد. در این بررسی، با روش توصیفی - تحلیلی، نخست کاربرد سدره المنتهی در بافت آیات سوره نجم، بازخوانی اولیه شده و سپس مروری بر تفاسیر متقدم از آن صورت می گیرد و در ادامه، کوشش می شود، دگردیسی نشانه ای آن، با توجه به رویکرد نشانه شناسی فرهنگی لوتمان، تبیین شود. لوتمان، بر سازوکار پویای تولید و دگردیسی نشانه ای از زاویه ی فرهنگ تأکید دارد. از نتایج اصلی مطالعه حاضر، تبیین این مقوله است که قرآن از طریق تنوع معنایی خود، نسبت به آینده کاملاً باز است و در سطحی فراتر از تنوع معنایی، مجهز به نیرویی هنجاربخش است که قدرت برساخت نشانه ای مقوله ها و تعابیر را دارد.
۲.

بررسی تطبیقی دیدگاه ها در باره تجرد نفس انسان از منظر قرآن کریم

تعداد بازدید : ۵۳ تعداد دانلود : ۱۵
درباره حقیقت وجود نفس، دو دیدگاه مختلف (تجرد و عدم تجرد) وجود دارد که هرکدام به ادله ای ازجمله آیات قرآن کریم تمسک کرده اند. هدف مقاله حاضر، تبیین موضع آیات درباره تجرد یا جسمانیت نفس است. از آنجا که آیات قرآن مورد استناد موافقان تجرد نفس و منکران قرارگرفته، ضروری است به صورت تطبیقی، مستندات هر دو دیدگاه مورد تحلیل قرار گیرد که نگارنده با روش تحلیلی- تطبیقی آن را در این مقاله به سامان رسانده است. در این مقاله، روشن شده است که دلالت آیات مورد استناد موافقان تجرد نفس با جهات مختلف نفس (انتساب نفس به خدا، خلقت خاص و تفاوتش با موجود مادی، تعقل نفس مجردات را، صعود و رجوع به ملکوت و خدا) دلالت تام است؛ اما آیات مورد استناد منکران تجرد نفس با عنوان توصیف نفس به صفات مادی و خلقت نفس از جسم مادی، قابل جواب و توجیه است. اشاره خواهد شد ضعف اصلی منکران تجرد نفس عدم توجه به مبانی عقلی و نقلی، زبان قرآن و وجود مرجحات تقدم نظریه تجرد نفس بر مادیت است.
۳.

نقد و بررسی برداشت های سیاسی از قرآن در حوزه کاربست قواعد ّعلم معانی

نویسنده:
تعداد بازدید : ۱۲۵ تعداد دانلود : ۴
برداشت سیاسی از قرآن، به جهت ماهیت سیاسی و ارتباطش با قدرت، آسیب هایی گسترده تر (نسبت به دیگر انواع برداشت ها) درپی داشته است. بخشی از بسترهای آسیب زا، مرتبط به کاربست نادرست قواعد علم معانی، یا غفلت از آنهاست. مشکل مذکور این مسئله را پیش روی ما می نهد که آیا می توان آسیب پذیری برداشت های سیاسی در عرصه کاربست قواعد علم معانی را اثبات کرد؟ اثبات آسیب پذیری، انگیزه لازم برای پی جویی ایجاد تمهیداتی جهت ارائه برداشت های سیاسی معتبر را فراهم آورد. مطالعه حاضر که به روش توصیفی و تحلیلی سامان می یابد، براین فرض تاکید دارد که برداشت های سیاسی در کاربست قواعد علم معانی یا بی توجهی به قواعد دچار آسیب شده اند. گزارش نمونه های عینی این آسیب ها، تحقق آسیب پذیری را در عمل اثبات می کند و دستاوردش اثبات آسیب پذیری برداشت ها در چهار قلمرو  مهم قواعد علم معانی(مصادیقی از قاعده های اطناب؛ مجاز در اسناد؛ حصر وقصر؛ وصل وفصل)، و ایجاد دغدغه برای ارائه راهکارهای اصلاح آسیب ها و ارائه برداشت های سیاسی معتبر است.
۴.

بررسی اختلافات تفسیری فریقین درباره آیات تشریعی حوزه نکاح

تعداد بازدید : ۱۴۷
با توجه به اختلافات تفسیری که در حوزه آیات الأحکام نکاح در دیدگاه فریقین وجود دارد، مقاله پیش رو بر اساس پرسش پیرامون مصادیق اختلافات تفسیری در حوزه مذکور با رویکرد تطبیقی سامان یافته است.آیات الأحکام نکاح حول محورهای مشروعیت، محرمات و لوازم و توابع آن احصاء می شوند و در هر یک از محورها و موضوعات مذکور، اختلافات متعددی نیز قابل دستیابی است. این پژوهش مبتنی بر روش توصیفی بوده و گردآوری اطلاعات بر اساس روش کتابخانه ای صورت گرفته است. یافته های این پژوهش نشان می دهد که در بحث مشروعیت، فریقین در جواز ازدواج موقت اختلاف دارند به طوری که امامیه قائل به جواز و معظم اهل سنت قائل به عدم جواز آن می باشند. در محرمات نکاح، دیدگاه های مربوط به ایجاد رحم از طریق وطی نامشروع و ازدواج با زنان اهل کتاب متفاوت است و در لوازم و توابع نکاح، مباحث مهریه و مقدار آن، پرداخت متاع و نفقه و همچنین موضوع نگاه خصوصا نگاه به مخطوبه و برخی از احکام وطی، اختلافی است.
۵.

بررسی تطبیقی حوزه معنایی معجزه در قرآن و عهدین

تعداد بازدید : ۵۸ تعداد دانلود : ۹
حوزه معنایی، مجموعه ای از واژه ها با پیوندهای مفهومی است که مشخصه معنایی خاصی، موجب باهم آیی آن ها می شود. تحلیل و بررسی این روابط و پیوندهای مفهومی، یکی از راه های دست یابی به دقایق معناست. معجزه یکی از اصطلاحات رایج دینی است که به عنوان یکی از مباحث مهم بین الادیانی مطرح شده است. در این پژوهش، اصطلاح معجزه برحسب روابط بینامتنی با روش تاریخی - تحلیلی بررسی گردید و این نتیجه حاصل آمد که حوزه معنایی معجزه در قرآن، شامل واژگانی چون: «آیه، بینه، برهان و سلطان مبین» و در عهدین: «آیت، عجیب و قوّت» است و کلمه آیه با حوزه معنایی مشترک در تمامی کتب آسمانی برای بیان ارتباط نشانه با معنا به کار رفته، نشانه ای که گاهی در امور تکوینی و گاهی در امور تشریعی ونیز در محسوسات و معقولات است. درواقع خداوند، آیات تکوینی و تشریعی خود را بر انسان با هدف بسترسازی برای ایمان عرضه کرده است. بررسی حوزه معنایی معجزه در عهدین و پارامترهایی که از تأثیر هم نشین های آن بر کلمات کلیدی به دست می آید، حاکی از آن است که تمامی مخلوقات خداوند متعال، آیات و نشانه های اویند و از این لحاظ، فرقی بین کارهای خارق العاده ای که توسّط پیامبران انجام شده با دیگر مخلوقات نیست. در عهد قدیم برخلاف عهد جدید، قوّت، معجزه نیست، بلکه عامل به وجود آمدن آن است. همچنین در فرهنگ مسیحیت، معجزات ادامه داشته و به حضرت عیسی (ع) اختصاص ندارند.
۶.

بررسی تطبیقی نشانه های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت

تعداد بازدید : ۲۵ تعداد دانلود : ۱۰
موضوع «انتظار موعود» در همه ادیان بزرگ جهان، اهمیت بسیاری دارد. آرزوی ظهور «مصلح بزرگ جهانی» در همه ادیان، مشترک است و از اصول مسلم اعتقادی آنها به شمار می رود.  این امر، علاوه بر این که از تعالیم دینی کتاب های آسمانی مانند تورات، انجیل و قرآن کریم محسوب می شود، از اموری است که به سرنوشت بشر و تکامل انسان ارتباط دارد. اما قبل از ظهور منجی، اتفاقاتی در زمین واقع می شود که نشانه های ظهور است که هر یک از ادیان الهی، این نشانه ها را بیان داشته اند. در پژوهش حاضر، ما به بررسی نشانه های ظهور در دو دین بزرگ اسلام و مسیحیت پرداخته ایم. بررسی این موارد، سبب شناخت بیشتر این رویدادها می شود. در این پژوهش، که با روش توصیفی- تحلیلی آماده شده، تنها دیدگاه دین اسلام و مسیحیت را درباره «نشانه های ظهور موعود و مصلح کل» به صورت تطبیقی مورد بررسی قرار داده ایم و به این نتیجه رسیده ایم که اولاً، نوید آن مصلح جهانی، علاوه بر قرآن مجید، در مسیحیت هم داده شده است مبنی بر این که در آخر الزمان، حکومت الهی تحقق می یابد و تا ابد بر زمین مستقر می شود، همه مردم نیز موحد و یکتا پرست می شوند و ثانیاً، این نشانه ها در زمینه های مختلف امور طبیعی، اجتماعی و اخلاقی جامعه قبل از ظهور، در موارد زیادی بین هر دو دین به هم نزدیک هستند. مهم ترین منبع این پژوهش، قرآن، احادیث، انجیل و برخی کتاب های تاریخ ادیان و مانند آن است. 
۷.

نقد دیدگاه مستشرقان درباره منبع و مصدر قرآن (با رویکرد دیدگاه آیت الله جوادی آملی)

تعداد بازدید : ۱۷۳ تعداد دانلود : ۸
دلایل عقلی و نقلی فراوانی وجود دارد که منبع و مصدر قرآن کریم، وحی الهی است و سیره تمام مسلمانان بر این موضوع دلالت دارد. موضوع منبع و مصدر قرآن از موضوعاتی است که مستشرقان به آن ورود پیدا کردند. برخی از آنان با مشاهده دلایل و بررسی محتوای قرآن، وحیانی بودن آن را پذیرفتند؛ اما بسیاری از آنان مانند گلدزیهر، بلاشر، سیدرسکی، گیت و ... وحیانی بودن الفاظ قرآن را برنمی تابند و نظرات مختلفی را در این زمینه طرح کرده اند. این پژوهش به روش تحلیلی- توصیفی و با رویکرد انتقادی در پی آن است که با تکیه بر بیانات آیت الله جوادی آملی، شبهات مطرح شده ی مستشرقان، پیرامون منبع و مصدر قرآن را مورد بررسی و نقد قرار دهد. نتایج تحقیق نشان می دهد، بر اساس دیدگاه آیت الله جوادی آملی که منشأ قرآن را وحی الهی می دانند، هیچ کدام از دیدگاه های مستشرقان درباره مصدر قرآن مورد قبول نیست و با دلایل محکم عقلی، نقلی (آیات و روایات) و تاریخی در تعارض است. به نظر می رسد ریشه اصلی چنین نگرشی، غیرعقلانی بوده و همراه با تعصب به قرآن و اسلام است؛ از این رو هیچ یک از اشکالات آ ن ها، راه صحیح علمی و تحقیقی را نپیموده و در هیچ موردی، دلیل قابل قبول و مستند تاریخی که بتواند مدعایشان را اثبات کند، ارائه نکرده اند 
۸.

بررسی انتقادی ادله قرآنی جسمانیت نفس (با محوریت دیدگاه اندیشوران ظاهرگرا و عقل گرا)

تعداد بازدید : ۵۷ تعداد دانلود : ۸
کیفیت و نحوه وجودی نفس از مهم ترین مسائل انسان شناسی است که بیشتر اهل حدیث، متکلمان نقل گرا و ظاهرگرایان با تکیه بر آیات و روایت به جسمانیت نفس معتقد هستند. در مقابل حکما و متکلمان عقل گرا نیز با عنایت به ادله نقلی بر تجرد نفس معتقد شده اند. هر دو طرف مدعی اند که ادله نقلی و به ویژه قرآن کریم همسو و موافق دیدگاه آنان است. در این تحقیق -که دارای رویکرد تطبیقی میان طرفین است- با مطالعه کتابخانه ای و فحص در آثار جسم انگاران نفس، آیاتی که ادعا شده بر جسمانیت نفس دلالت دارند استخراج شده است. این آیات به شش گروه «مادی بودن آفرینش انسان»، «حدوث انسان»، «مغایرت نفس با علم و عقل»، «توصیف نفس به صفات جسمانی»، «معاد جسمانی» و «فنای نفس» تحلیل شدند. سپس با روش عقلانی و تفسیر قرآن به قرآن و همچنین با عنایت و توجه به مبانی و ادله پیروان تجرد نفس، به تحلیل و بررسی انتقادی دیدگاه جسمانیت نفس پرداخته شد. هدف از انجام این تحقیق تبیین، تحلیل و ارزیابی تطبیقی و انتقادی ادله قرآنی قائلان به جسمانیت نفس در تحقیقی مستقل است تا مشخص شود این ادله دلالتی بر جسمانیت نفس ندارند. در پایان روشن شد که هیچ کدام از آیات مورد استناد ظاهرگرایان بر جسمانیت نفس، بر جسم طبیعی و مادی بودن نفس دلالت نداشته و این آیات همسو و هماهنگ با دیدگاه حدوث جسمانی نفس و بقای روحانی آن هستند و به جسم مثالی و تجرد برزخی نفس اشاره دارند.
۹.

بررسی تطبیقی شخصیت در قرآن و دانش مدیریت

تعداد بازدید : ۱۰۱ تعداد دانلود : ۲۰
موضوع شخصیت از مهم ترین مباحث انسان شناسی است. قرآن کریم در مورد شکل گیری رفتار آدمی بر اساس شخصیتش اشاره نموده و برخورداری از جامعه سالم را مستلزم داشتن افرادی با شخصیتی متعادل می داند. این تحقیق با کاربست روش تطبیقی، شخصیت را از منظر قرآن کریم و دانش مدیریت  به کاوش گرفته است. یافته های این پژوهش بیانگر آن است که دانش مدیریت جدید در مطالعه شخصیت تنها به عوامل جسمی - بیولوژیک توجه می کند و جنبه روحی و روانی انسان را کنار گذاشته و از آن غفلت کرده است. این امر، طبیعتاً تصویری مبهم و غیردقیق از شخصیت سالم به دست می دهد. لذا قرآن کریم، علاوه بر آشکارسازی دقیق مؤلفه ها، ابعاد و جلوه های شخصیت سالم و ویژگی ها و ملاک های تعادل یافته آن، با در پیش گرفتن راه میانه ای و ایجاد تعادل میان جنبه های مادی و معنوی انسان، شخصیتی متعادل را نشان داده است. قرآن کریم، از «شخصیت» با واژه ی «شاکله» به معنای ملکات نفسانی یاد کرده که به مثابه ی زیرساخت و علت بروز رفتارهای انسان است که بخشی از آن را ابعاد درونی و بخشی را ابعاد بیرونی انسان تشکیل می دهد. ابعاد درونی، غیر اکتسابی؛ اما بسترآفرین بوده و نقش آفرینی آن ها به صورت بالقوه است، ولی ابعاد بیرونی، اکتسابی و سازنده شخصیت بالفعل است که تبیین، تغییر، تعدیل، کنترل و پیش بینی رفتارهای انسان وابسته به آن ها است.
۱۰.

امیدآفرینی در قرآن با تکیه بر اندیشه های جوادی آملی و علامه طباطبایی

تعداد بازدید : ۲۴ تعداد دانلود : ۱۸
امید یکی از بزرگ ترین نعمت های الهی و محرک انسان برای رسیدن به آمال و آرزوهایش است و نیز ملازم روانی زندگانی و رشد است که بااحساس و آگاهی، همراه و تضمین کننده تکامل و پیشرفت جوامع بشری است. در قرآن کریم برای ایجاد آن، گزاره های اعتقادی و رفتاری متعددی مطرح شده که توجه به آن ها، ضمن ایجاد امید، به تحکیم و غنی سازی آن نیز کمک می کند. پژوهش حاضر به روش توصیفی- تحلیلی و با استفاده از آیات گران بهای قرآنی، این گزاره ها را طبقه بندی نموده و با تکیه بر اندیشه های جوادی آملی و علامه طباطبایی (ره) به تحلیل و بررسی آن ها پرداخته است. یافته ها نشان داد که اعتقاد به یگانگی خدا، معاد، نبوت و ظهور منجی آخرالزمان از راهکارهای معرفتی قرآن برای امیدآفرینی در انسان است. همچنین قرآن کریم جهت القای امید در آدمی، در حوزه رفتاری، عواملی چون ذکر و یاد خدا، توبه، هجرت و جهاد و صبر و بردباری را برشمرده است.
۱۱.

بررسی تطبیقی تفسیر آیه ی مودت در «تفاسیر التبیان، المیزان، التحریر و التنویر و الکشاف» با تکیه بر قرائن داخلی و خارجی آیه

نویسنده:
تعداد بازدید : ۱۷۱ تعداد دانلود : ۷
یکی از آیاتی که دلالت بر وجوب مودّت نسبت به اهل بیت (ع) دارد، آیه 23 شوری است. در پژوهش حاضر با روش تحلیلی- تطبیقی، با محور قرار دادن چهار تفسیر: التبیان، المیزان، التحریر و التنویر و الکشاف و بررسی تطبیقی آن ها حول آیه ی مربوطه، به بررسی تفسیر آیه و به دست آوردن معنای موردنظر از عبارت «موده فی القربی» پرداخته می شود. یافته ها نشان می دهد که در تفاسیر المیزان و التبیان و الکشاف، با توجه به قرائن موجود در آیه، ازجمله استثناء و روایات متواتر ذیل تفسیر آیه، منظور از «موده فی القربی» را مودت و دوستی نسبت به اهل بیت پیامبر (ص) گرفته اند و این معنا، موافق با قرائن داخلی و خارجی در آیه است. تفسیر ارائه شده در التحریروالتنویر که معنای قربی را در قرابت و نزدیکی در نسب قریشی بیان می دارد، با قرائن داخلی، یعنی توجه به مفردات و ظاهر آیه و قرائن خارجی که شامل روایات صحیح دال بر دوستی با اهل بیت (ع) است، موافق نیست.
۱۲.

نقد دیدگاه دکتر مجتهد شبستری مبنی بر بشری بودن قرآن کریم با تکیه بر آرای آیت الله جوادی آملی

نویسنده:
تعداد بازدید : ۷۰ تعداد دانلود : ۶
مجتهد شبستری با نگاهی نو اندیشانه که برآمده از هرمنوتیک فلسفی است مدعی است قرآن هم از جهت لفظ و هم از جهت معنا کلام پیامبر است؛ زیرا اگر قرآن کلام خدا باشد برای بشر قابل فهم نیست. در مقابل آیت الله جوادی آملی پاسخ های فراوانی به چنین دیدگاهی داده است؛ زیرا بی پاسخ ماندن این شبهه اعجاز قرآن را زیر سؤال برده، به انکار نبوت و در پی آن به هدم دین می انجامد. پژوهش پیش رو با روشی داده بنیان به شیوه توصیف و تحلیل، مدعای شبستری را با ذکر ادله آن بیان نموده و با تکیه بر آراء آیت الله جوادی آملی به نقد آن پرداخته و به این نتیجه رسیده است که بی پاسخ ماندن تحدّی قرآن از مهمترین شواهد حاکی از ابطال این شبهه است. کلید واژگان: شبهه قرآنی، محصول وحی، قرآن کلام خدا، بشری بودن قرآن، قرآن کلام پیامبر، آیت الله جوادی آملی، دکتر مجتهد شبستری.