پژوهش های قرآنی در ادبیات

پژوهش های قرآنی در ادبیات

پژوهش های قرآنی در ادبیات سال سوم پاییز و زمستان 1395 شماره 2 (پیاپی 6)

مقالات

۱.

اسلوب فعل کاد و مشتقات آن در آیات قرآن کریم

تعداد بازدید : ۱۵ تعداد دانلود : ۲۲
فعل «کاد» در آیات قرآن کریم به صورت ماضی و مضارع و به صورت مثبت و منفی به کاررفته است. مفسّران و دستور نویسان در خصوص این فعل و معنای آن، هنگامی که به شکل مثبت و منفی در آیات قرآن کریم استعمال شده است دیدگاه های متفاوتی بیان کرده اند. فعل «کاد» در یک آیه از آیات قرآن کریم، معنایش نسبت به آیات دیگر متفاوت است و آن، آیه شریفه «أکاد أخفیها» در آیه ۱۵ سوره طه است که نمی توانیم آن را به معنای: نزدیک است پنهانش کنم، ترجمه کنیم. در این پژوهش سعی شده است ضمن کاربردهای متفاوت این فعل در زبان عربی، با بررسی دیدگاه های ارائه شده و نیز ارائه نمونه های قرآنی و رجوع به تفاسیر مختلف با اسلوب و کاربرد آن در آیات قرآن کریم آشنا شویم.
۲.

پیوند آشنایی زدایی و ایراد کلام برخلاف اقتضای ظاهر (بررسی موردی التفات و قلب در ده جزء میانی)

تعداد بازدید : ۱۷ تعداد دانلود : ۳۴
آشنایی زدایی که همان ناآشنا ساختن و بیگانه نمودن آنچه آشناست، از ارکان مکتب فرمالیسم روس است. این اصطلاح یکی از ارکان زیبایی شناسی و برجستگی هر اثر ادبی ا ست. ارتباط آشنایی زدایی با مبحث (ایراد کلام برخلاف اقتضای ظاهر) برای بیان بهره مندی قرآن کریم از امکانات زبانی و روش های زیبا یی آفرینی هدفی است که این پژوهش می کوشد با روش توصیفی- تحلیلی و از طریق ذکر نمونه هایی از ده جزء میانی قرآن کریم به آن دست یابد. اهمیت بررسی این موضوع در قرآن کریم آن است که برجستگی و زیبایی این کتاب آسمانی را که مورد تأیید همگان است، بیش ازپیش روشن تر می سازد. آشنایی زدایی برخاسته از هنجار گریزی به کثرت در قرآن کریم قابل مشاهده است. بیش ترین هنجار گریزی موجود به مبحث ایراد کلام برخلاف اقتضای ظاهر مربوط است، به ویژه التفات و قلب، هنجار گریزی نحوی. این موضوع در قرآن کریم با هدف دلالت بیش تر بر مقصود الهی و لذت بردن مخاطب انجام گرفته است.
۳.

کاربرد مفاهیم حرف "لام" از نظر صرفی، نحوی و بلاغی در پانزده جزء دوم قرآن کریم

تعداد بازدید : ۲۰ تعداد دانلود : ۱۶
حرف لام از نظر صرفی و نحوی و بلاغی با معانی مختلف در قرآن کریم کاربرد دارد. شناخت درست نقش و معنای آن، نقاب را از چهره زیبای معانی قرآن بر می دارد، زیرا که لام جاره به نوزده معنی و کاربرد، لام جازمه، به شش معنای مختلف و لام ناصبه، به سه معنا و کاربرد متفاوت و لام غیرعامل نیز با سه معنای متفاوت در قرآن کریم به کار رفته اند. در این جستار موضوعات یاد شده بالا با شواهد متعدد قرآنی در پانزده جزء دوم قرآن کریم براساس متد نقلی تحلیلی مورد بررسی و کنکاش علمی قرار گرفته اند تا بهره گیران محترم قرآنی و اهل تحقیق دریابند که حرف "لام" در قران کریم دارای معانی متفاوت است و با ژرف نگری در معانی این حرف به معنا و مفهوم اصیل قرآنی برسند و حسب مورد حکم آیه را استنباط نمایند.
۴.

بررسی رابطه این همانی در حوزه معنایی عبارتِ کانونیِ صراط مستقیم

تعداد بازدید : ۱۶ تعداد دانلود : ۱۷
قرآن کریم کتاب آسمانی مسلمانان، است این کتاب دارای شبکه ای از واژگان است که در دو محور هم نشینی و جانشینی باهم در ارتباط هستند. می توان این نظام واژگانی را به میدان های معنی شناختی متشکل از چندین اصطلاح کلیدی تقسیم کرد که هر یک از آن میدان ها، دارای یک کانون معنایی باشد. در این مقاله سعی شده است معنای عبارت صراط مستقیم ارائه گردد و رابطه این همانی این عبارت به عنوان یک عبارت کلیدی و کانون معنایی، با دیگر اصطلاحات قرآنی مشخص شود. صراط مستقیم یعنی راهی که خدا بر آن است، راهی بدون انحراف؛ برای بندگان به معنای مقام خلیفه الهی، ولایت و بندگی حق و عین قرآن و اسلام شدن است. ازاین رو عبارت صراط مستقیم در دو محور هم نشینی و جانشینی با اصطلاحاتی همچون متقین، عبد، نفس مطمئنه، مقربون، جنُت، مخلَصین و ... در ارتباطی تنگاتنگ و محکم است. آن چنان که بین عبارت صراط مستقیم و تمام اصطلاحات کلیدی بررسی شده در این مقاله رابطه این همانی وجود دارد.
۵.

تناص قرآنی در دیوان عبدالرحیم بُرَعی

تعداد بازدید : ۱۷ تعداد دانلود : ۱۲
قرآن کریم از زمان نزول تا زمان حاضر، به خاطر وحیانی بودن و در نتیجه برخورداری از جمال لفظی و معنوی غیرقابل وصف، همواره الگوی بسیاری از شاعران و ادیبان بوده است. نظریه بینامتنی یا تناص در نیمه دوم قرن بیستم میلادی شکل گرفت که در ادبیات معاصر عربی با نام های دیگری مانند النصوصیه، التداخل النصی، التعالق النصی و البینصیّه نیز شناخته می شود. «ژولیا کریستوا»، زبان شناس و پژوهشگر بلغاری، اولین کسی است که در نیمه دهه شصت میلادی این اصطلاح را به کار برد. عبدالرحیم برعی، شاعر یمنی، یکی از شاعرانی است که در دیوان خویش به وفور از الفاظ، اصطلاحات و مضامین والای قرآنی بهره برده است. جستار حاضر می کوشد با استفاده از روش توصیفی – تحلیلی به بیان نمونه هایی از تناص در دیوان این شاعر بپردازد. تناص دارای روش های فراوانی است که نویسندگان این مقاله روش مستقیم (المباشر) و غیرمستقیم (الداخلی) را برگزیده اند. با بررسی این دیوان مشخص شد که وی گاهی از عین آیه قرآنی بهره برده، در پاره ای اوقات این اصطلاحات را با تغییراتی جزئی در شعر به کار گرفته و نیز در بیشتر اشعار خویش از مفاهیم والای قرآنی استفاده کرده است.
۶.

خوانش پذیری متضاد برخی از آیات قرآن کریم و روند تفسیر و ترجمه آن ها

تعداد بازدید : ۱۴ تعداد دانلود : ۲۷
جمله ها گاه به دلیل وجود برخی عوامل مختلف می توانند هم زمان بر معانی متضاد دلالت کنند، به گونه ای که هر دو معنا با بافت و سیاق متن هماهنگی و تناسب داشته باشد. قرآن کریم نیز دارای آیاتی است که در عین حال دارای دلالت های متضاد هستند و همین عاملی شده که مفسران و مترجمان در ارائه یک معنای قطعی در مورد این گونه آیات اختلاف نظر داشته باشند. نوشتار حاضر می خواهد با تکیه بر روش توصیفی – تحلیلی، عواملی را که سبب ایجاد دلالت متضاد در آیات قرآن کریم می شوند با تکیه بر تفاسیر و ترجمه ها بررسی و تحلیل کند و نشان دهد که اختلاف نظر پیرامون معانی، نشانه ضعف کلام خداوند نیست؛ بلکه میزان بلاغت، انسجام ساختاری و معنایی قرآن کریم را برای مخاطب روشن می سازد؛ بررسی این آیات همچنین مشخص می سازد که تضاد عامل دیگری است که قطعیت کلام را تحت تاثیر قرار می دهد.
۷.

کارکردشناسیِ واژگانی و بلاغی واژه "أنعام" در آیات قرآن کریم

تعداد بازدید : ۱۳ تعداد دانلود : ۱۶
پس از انسان حیوانات از مهم ترین موجوداتی هستند که حقوق آن ها بیش از هر موجود دیگری توجه جوامع انسانی را به خود مشغول داشته است. یکی از مسائلی که در قرآن کریم نیز بدان توجه ویژه شده، مسئله حیوانات استکه با توجه به طیف های گونه گون آن أعمّ از حیوانات اهلی و وحشی و پرندگان و حشرات و آبزیان و خزندگان از زوایایِ دیدِ مختلفی نظیر نحوه آفرینش، منافع کاربردی، جنبه های اعجازی (مانند ناقه صالح (ع) و گاو بنی اسرائیل) و وجوه اثباتی برای معاد (مانند الاغ عزیر نبی (ع) به آن ها نگاه شده است. در یک تقسیم بندی کلی نیز در سوره مبارکه نور حیوانات به سه دسته تقسیم شده اند: ۱- خزندگان: ﴿ مَنْ یَمْشِی عَلی بَطْنِهِ ﴾ (نور/۴۵)؛ ۲- حیوانات دو پا: ﴿ مَنْ یَمْشِی عَلی رِجْلَیْنِ ﴾ (نور/۴۵)؛ ۳- چهارپایان: ﴿ مَنْ یَمْشِی عَلی أَرْبَعٍ ﴾ (نور/۴۵) و ۴- گروه دیگری از حیوانات که به این تقسیم بندی می پیوندد آبزیان هستند، مانند حوت و نون (نهنگ). در پژوهش حاضر بر آنیم تا با ذکر پاره ای از آیاتی که دربردارنده لفظ "أنعام" هستند، به بررسی و تحلیل جنبه های زبان شناختی، بلاغی، واژگانی و احیاناً جلوه های معرفتی این لفظ پر مدلول و وسیع المحتوی بپردازیم.