پژوهش های قرآنی در ادبیات

پژوهش های قرآنی در ادبیات

پژوهش های قرآنی در ادبیات سال اول پاییز و زمستان 1393 شماره 2

مقالات

۱.

تصویرپردازی هنری در سوره ی قیامت

تعداد بازدید : ۳۰ تعداد دانلود : ۵۳
تصویرپردازی هنری از جمله مباحثی به شمار می رود که به شیوه های مختلف سال ها مورد توجه مفسران و بلاغیون قرار گرفته است. از آن جا که قرآن کریم، عالم هستی را به صورت زنده و پویا ترسیم نموده، قرآن پژوهان کوشیده اند تا این صحنه های دلنشین را وصف کنند و در اختیار همگان قرار دهند؛ از این رو عناصری را برای آن برگزیدند. از میان عناصر مطرح شده، این مقاله بر آن است تا با روش توصیفی- تحلیلی، عنصر رنگ، حرکت، موسیقی، فواصل آیات (در قالب ویژگی حروف) و استعاره های موجود در سوره ی قیامت را بررسی نماید و به وصف حال گنهکاران و منکران در روز قیامت و ویژگی ها و احساسات روحی و روانی آنان بپردازد. از این رو شش صحنه را مورد بررسی قرار می دهد تا از این طریق مشخص شود که تصویرهای قرآنی برای بیان روشن و واضح حقیقت استفاده می گردد. شایان ذکر است یافته های این مقاله، که حاصل استخراج برخی صحنه های موجود در سوره ی قیامت بر اساس نظرات بلاغیون و مفسران قدیم و معاصر است، ضرورت بررسی کل سوره های قرآن را در قالب این نظریه نشان می دهد. کلید واژگان: قرآن کریم، سوره ی قیامت، تصویر پردازی هنری، عناصر تصویر پردازی.
۲.

تحلیل ساختار عنصر گفتگو در داستان حضرت ابراهیم در قرآن کریم

تعداد بازدید : ۶۶ تعداد دانلود : ۱۲۸
گفتگو یا حوار یکی از عناصر داستان است که باعث حرکت و پویایی آن می شود گفتگو به معنی تبادل کلام بین دوطرف است و مقصود از حوار کشف حقیقت است برخلاف جدل، که گفتگوی بین دو طرف است و خصومت در آن شرط اساسی است ولی در گفتگو هیچ ضرورتی ندارد که خصومتی بین آن دو وجود داشته باشد. واژه ی حوار سه بار در قرآن کریم ذکر شده که به معنای تبادل کلام آمده است. در قرآن کریم، گفتگوهای فراوانی در زمینه های متعدد آمده است. از جمله این گفتگوها می توان به داستان حضرت ابراهیم اشاره کرد. گفتگوی حضرت ابراهیم به حوار شبیه است تا جدل، زیرا آن حضرت به قصد دشمنی با طرف مقابل به بحث و گفتگو نپرداخته است، حتی زمانی که با نمرود و قوم مخالف خود به گفتگو می پردازد، نرم خویی و ملایمت در آن نمایان است. این جستار بر آن است تا ظرافت های بیانی گفتگوی داستان حضرت ابراهیم را با روش توصیفی. تحلیلی و با استفاده از رویکرد نشانه شناسی روشن نماید.
۳.

تجلی قرآن کریم در شعر نسیمی شیروانی

تعداد بازدید : ۶۷ تعداد دانلود : ۲۴۳
قرآن کریم، سرچشمه ی علم، معرفت و برنامه ی زندگی سعادتمندانه ی انسان ها ست و هر کس حسب توانمندی خویش از آن بهره می گیرد. شاعران نیز به فراخور ذوق خویش و در جهت مقبول ساختن بیشتر شعر خویش در کلام خود از این منبع لایزال بهره برده اند. ورود قرآن کریم به زبان فارسی سبب غنای آن و افزایش دامنه مفردات و مضامین شعری شده و اسلوب شعر فارسی را سهل و ساده ساخته است. نسیمی شیروانی- شاعر دوره تیموری- به واسطه ی آشنایی با قرآن کریم- بی شک در سخنان خویش از نصّ آن اثر پذیرفته است. وی در خلال اشعار خویش گاهی عین آیات قرآنی را به کار گرفته و گاهی جزئی از آنها را در شعر خویش گنجانده است. نسیمی در پاره ی دیگری از اشعار خویش به مضامین قرآنی- دینی مانند قیامت، توحید و زوال دنیا اشاره نموده است. اشاره به پیامبران(علیهم السلام)، که داستان آنها در قرآن کریم بیان شده بخش دیگری از اشعار نسیمی را به خود اختصاص داده است. نویسندگان در این مقاله برآنند با استفاده از روش توصیفی- تحلیلی، الهام پذیری نسیمی را از مفردات و عبارات قرآن کریم و نیز داستان ها و شخصیت های قرآنی و توانایی وی در به کارگیری کلام وحی نمایان سازند.
۴.

تحلیل تطبیقی آیات و احادیث در شعر مشروطه (ملک الشعرا بهار، نسیم شمال و میرزاده عشقی)

تعداد بازدید : ۳۵ تعداد دانلود : ۵۳
ادبیّات فارسی که مهم ترین بعد هنر ایرانی است بستری مناسب برای عرضه شدن فرهنگ دینی به عنوانِ یکی از دستاوردهای معنوی بوده است. فرهنگ دینی به عنوان یکی از مهم ترین خرده فرهنگ ها تشکیل دهنده ی فرهنگِ کلّیِ جامعه ی ایران در پس از اسلام ، همانند دیگر اجزای پیکره ی فرهنگ ایرانی، بخش مهمی از درون مایه ها و عواطف شعر فارسی را به خود اختصاص داده است. درون مایه های دینی که از منبع قرآن کریم و حدیث شریف سرچشمه می گیرند موجب بازتاب آیات و احادیث در ادبیات فارسی شده است. در این مقاله نوع بازتاب آیات و احادیث در شعر عشقی، نسیم شمال و بهار مورد بررسی قرار گرفته است. از این رو با معرفی کوتاه فرهنگِ اجتماعی پیش از عصر مشروطه و پس از آن که به سوی الگو ی فرهنگیِ جامعه ی غیردینی سوق می یافت، با ارائه ی جدول ها و آمار، گرایش بهار، نسیم شمال و میرزاده عشقی به آیات و احادیث در طول حیات شاعری آنان نشان داده شد. دستاورد پژوهش ناظر بر این است ملک الشعرای بهار، در دیوان شعری خود، در استفاده از آیات قرآنی و احادیث به ترتیب با 227 آیه و 174حدیث، بالاترین رتبه را نسبت به نسیم شمال و عشقی به دست آورده است.
۵.

تحلیل ساختاری قسم در قرآن کریم (بررسی بیست جزء قرآن کریم)

تعداد بازدید : ۸۸ تعداد دانلود : ۶۱
دوفصلنامه ی پژوهش های قرآنی در ادبیات، دانشگاه لرستان سال اول، شماره ی دوم، پاییز و زمستان 1393 ه . ش/2014م صفحات 103- 131 تحلیل ساختاری قسم در قرآن کریم (بررسی بیست جزء قرآن کریم) سیدمحمد میرحسینی [1] نرگس انصاری [2] لیلا قلندری [3] چکیده قسم از نظر شکلی یکی از ادوات تأکید در کلام به شمار می آید که در ارتباط تنگاتنگ با معنا و مخاطبین قرار دارد. چگونگی به کار رفتن این عنصر زبانی با تمام ارکان آن، پیوند نزدیکی با درجه ی تردید یا باور مخاطب دارد و متکلم بلیغ کسی است که با علم به احوال مخاطب، کلامش را در بهترین شکل برای انتقال معنا به کار گیرد. با درک اهمیت این موضوع، تفاوت های ساختاری قسم در قرآن کریم- عالی ترین درجه کلام بلیغ- کاملاً در ارتباط با غرض متکلم در انتقال معنی است. پژوهش حاضر تلاش دارد با کشف ارتباط میان هر یک از ارکان قسم از یک سو و معنی و مخاطب از سوی دیگر، علت تفاوت ساختاری قسم را در ارتباط با عناصر ذکر شده بررسی و تحلیل نماید. محدوده پژوهش در بیست جزء آغازین قرآن بوده و پس از استخراج تمام نمونه ها و تفکیک آنها بر اساس ارکان قسم و با روش توصیفی- تحلیلی و با ارائه نمودارهای آماری مورد تحلیل قرار گرفته است. بررسی ساختاری قسم نشان می دهد در بخش مورد پژوهش از میان چهار رکن قسم، حذف فعل قسم رایج تر و ذکر جواب قسم نسبت به دیگر ارکان بیشتر است. البته لازم به ذکر است که حذف ارکان یا ذکر آن ها بر اساس متکلّم (مقسِم) آیه و مخاطب قسم متفاوت است. ذکر جواب قسم نسبت به دیگر ارکان، خواننده را در فهم موضوع سوگند در سور مکی و مدنی یاری می کند و بیشتر پیرامون موضوعاتی چون (قطعیت وقوع قیامت، حقانیت رسول حق، سرکشی انسان ها و عاقبت آنها...) است. [1] - استادیار دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین، (نویسنده مسئول): m.mirhoseyni@hum.ikiu.ac.ir [2] - استادیار دانشگاه بین المللی امام خمینی قزوین: n.ansari@hum.ikiu.ac.ir [3] - کارشناس ارشد زبان و ادبیات عربی: malvahab@yahoo.com تاریخ دریافت: 24/9/1393 تاریخ پذیرش: 4/12/1393
۶.

بررسی وجوه اشتراک و افتراق نمایش نامه ی «أهل الکهف» اثر «توفیق الحکیم» و داستان قرآنی اصحاب کهف بر اساس تفاسیر

تعداد بازدید : ۲۸ تعداد دانلود : ۷۷
دوفصلنامه ی پژوهش های قرآنی در ادبیات، دانشگاه لرستان سال اول، شماره ی دوم، پاییز و زمستان 1393 ه .ش/2014م صفحات 133- 154 بررسی وجوه اشتراک و افتراق نمایش نامه ی «أهل الکهف» اثر «توفیق الحکیم» و داستان قرآنی اصحاب کهف بر اساس تفاسیر وصال میمندی [1] فاطمه جمشیدی [2] چکیده مفاهیم سعادت بخش قرآن کریم، همواره دغدغه ی ذهن روشنفکران و ادیبان مسلمان بوده و بسیاری از آنان سعی کرده اند تا از طریق بازتاب این مفاهیم در آثار خویش، به وظیفه ی انسانی خود مبنی بر راهنمایی بشر جهت گام نهادن در راه دین و به تبع آن رسیدن به قلّه های رفیع سعادت سهیم باشند. از این رو اثرپذیری متون ادبی از متون دینی و در رأس آن ها قرآن کریم و تفاسیر به عنوان یکی از رویکردهای ادبی در حوزه ی نقد، توجّه بسیاری از پژوهشگران را به خود جلب کرده است. در این مقاله که با روش تحلیلی توصیفی و استفاده از منابع کتابخانه ای صورت گرفته، سعی شده تا پاره ای از وجوه اشتراک و افتراق میان نمایش نامه ی «أهل الکهف» نوشته ی «توفیق الحکیم»- نویسنده ای که سهم وی در شکل گیری و شکوفایی فنّ نمایش نامه نویسی در زبان عربی بر کسی پوشیده نیست- و داستان قرآنی اصحاب کهف، بررسی شود. از این رو در ابتدا به بررسی گذرای رابطه ی دین و ادبیات پرداخته شده و پس از بیان شرح حال مختصری از «توفیق الحکیم» و آثار و جایگاه او در عرصه ی نویسندگی، نمونه هایی از وجوه ارتباط نمایش نامه ی وی با نام «أهل الکهف» و داستان قرآنی اصحاب کهف بررسی شده است تا میزان اهتمام توفیق الحکیم به این کتاب آسمانی برای ترویج افکار خود و نهادینه کردن پاره ای اصول اخلاقی، برای خوانندگان آشکار گردد. در نتیجه تحقیق دریافتیم که نمایش نامه ی «أهل الکهف» درزمینه های گوناگونی مانند عنصر مکان و تصویرگری برخی از فضاهای فیزیکی داستان مانند عدم تابش نور خورشید به درون غار و توصیف صحنه های داستان و مفاهیمی چون یکتاپرستی و علت مرگ اصحاب کهف متاثر از قرآن کریم و تفاسیر مختلف است. کلید واژگان: قرآن کریم و ادبیات، نقد ادبی، توفیق الحکیم، أهل الکهف. [1] - استادیار گروه زبان و ادبیات عربی دانشگاه یزد، (نویسنده مسئول): vesalm1387@yahoo.com [2] - دانشجوی دکتری زبان و ادبیات عربی دانشگاه یزد، f.jamshidi1364@gmail.com تاریخ دریافت: 15/5/1393 تاریخ پذیرش: 8/10/1393